Tytuł:

Muzeum Historyczne Miasta Gdańska zaprasza na festyn zorganizowany w ramach Europejskich Dni Dziedzictwa 2010

Informacja z komunikatu prasowego muzeum:

Jest to druga edycja imprezy plenerowej organizowanej przez Muzeum Historyczne Miasta Gdańska w Twierdzy Wisłoujście. Nawiązując do militarnych tradycji tego unikatowego obiektu, sięgającego swymi początkami okresu średniowiecza, chcemy zaprezentować rekonstrukcje historyczne różnych aspektów życia ludzi tamtych czasów. Wojna i walka będzie przeplatać się z życiem obozowym, rzemiosłem, sztuką kulinarną i obyczajami, a przede wszystkim z zabawą, do której zaprosimy wszystkich uczestników festynu.

W odniesieniu do tegorocznego tematu Europejskich Dni Dziedzictwa "Od pomysłu do przemysłu", zaprezentujemy późnośredniowieczne warsztaty rzemieślnicze, które dały podwaliny pod rozwój różnych dziedzin przemysłu na ziemiach polskich. Można będzie przyjrzeć się pracy między innymi kowala, garncarza, złotnika czy mincerza, poznać zasady działania broni czarnoprochowej, oraz drogę ewolucji broni białej. Swoje umiejętności zaprezentuje również rzemieślnik wytwarzający średniowieczne instrumenty muzyczne. Skosztować będzie można rycerskiego jadła przygotowanego nad ogniskiem i wziąć udział w uroczystości pasowania na rycerza. Pod wieczór odbędą się pokazy tańca z ogniem oraz bitwa w wykonaniu rycerstwa polskiego i krzyżackiego.

W trakcie trwania Festynu Historycznego przez cały czas czynne będą kramy i stoiska cateringowe z doskonałym swojskim jadłem i napitkiem oraz kiełbaskami, które każdy będzie mógł upiec nad ogniskiem. Na każdym ze stoisk rzemieślniczych można będzie własnoręcznie spróbować sił w wytwarzaniu przedmiotów dawnymi metodami oraz nabyć gotowe rękodzieła. Dla chętnych otwarta będzie strzelnica łucznicza i warsztat mincerza bijącego monety. Przy dźwiękach muzyki dawnej będziemy mogli przywdziać elementy stroju i uzbrojenia średniowiecznego a wraz z przewodnikiem odwiedzić kazamaty i wieżę, oraz posłuchać pasjonującej historii tego niezwykłego miejsca.

Współorganizatorzy: Regiment Piechoty Zaciężnej, Grupa Rekonstrukcji Historycznych "Kopia Oliwska", Restauracja LaFontaine.

Wstęp na Festyn będzie bezpłatny a cena biletów na zwiedzanie kazamaty i wieży widokowej z przewodnikiem zostanie na ten weekend obniżona o połowę (4 i 2 zł).

Tytuł:

Muzeum Historyczne Miasta Gdańska serdecznie zaprasza na festyn historyczny, zorganizowany w ramach Europejskich Dni Dziedzictwa 2010.

Informacja z komunikatu prasowego muzeum:

Jest to druga edycja imprezy plenerowej organizowanej przez Muzeum Historyczne Miasta Gdańska w Twierdzy Wisłoujście. Nawiązując do militarnych tradycji tego unikatowego obiektu, sięgającego swymi początkami okresu średniowiecza, chcemy zaprezentować rekonstrukcje historyczne różnych aspektów życia ludzi tamtych czasów. Wojna i walka będzie przeplatać się z życiem obozowym, rzemiosłem, sztuką kulinarną i obyczajami, a przede wszystkim z zabawą, do której zaprosimy wszystkich uczestników festynu.

W odniesieniu do tegorocznego tematu Europejskich Dni Dziedzictwa "Od pomysłu do przemysłu", zaprezentujemy późnośredniowieczne warsztaty rzemieślnicze, które dały podwaliny pod rozwój różnych dziedzin przemysłu na ziemiach polskich. Można będzie przyjrzeć się pracy między innymi kowala, garncarza, złotnika czy mincerza, poznać zasady działania broni czarnoprochowej, oraz drogę ewolucji broni białej. Swoje umiejętności zaprezentuje również rzemieślnik wytwarzający średniowieczne instrumenty muzyczne. Skosztować będzie można rycerskiego jadła przygotowanego nad ogniskiem i wziąć udział w uroczystości pasowania na rycerza. Pod wieczór odbędą się pokazy tańca z ogniem oraz bitwa w wykonaniu rycerstwa polskiego i krzyżackiego.

W trakcie trwania Festynu Historycznego przez cały czas czynne będą kramy i stoiska cateringowe z doskonałym swojskim jadłem i napitkiem oraz kiełbaskami, które każdy będzie mógł upiec nad ogniskiem. Na każdym ze stoisk rzemieślniczych można będzie własnoręcznie spróbować sił w wytwarzaniu przedmiotów dawnymi metodami oraz nabyć gotowe rękodzieła. Dla chętnych otwarta będzie strzelnica łucznicza i warsztat mincerza bijącego monety. Przy dźwiękach muzyki dawnej będziemy mogli przywdziać elementy stroju i uzbrojenia średniowiecznego a wraz z przewodnikiem odwiedzić kazamaty i wieżę, oraz posłuchać pasjonującej historii tego niezwykłego miejsca.

Współorganizatorzy: Regiment Piechoty Zaciężnej, Grupa Rekonstrukcji Historycznych "Kopia Oliwska", Restauracja LaFontaine.

Wstęp na Festyn będzie bezpłatny a cena biletów na zwiedzanie kazamaty i wieży widokowej z przewodnikiem zostanie na ten weekend obniżona o połowę (4 i 2 zł).

Gdansk is a wonderful city on the picturesque Polish Baltic coast. From an American’s point of view, it has all the energy of Manhattan, the culture of San Francisco, and the charming pleasantness of New England. Add a Palm Beach-like coastline, and it’s easy to see why Gdansk is among the most memorable and exciting European cities to visit. The people of Gdansk are very friendly and helpful, and most of the signs displaying important information are posted in English, Polish, German, and Russian. The city stands on cobblestone streets, which, along with the brightly colored ornate buildings give it an old-world European charm. This is enhanced by the vibrant and striking history that Gdansk is known for. It was here that the first hours of the Second World War were fought, and it was in the shipyards of this Polish city where the Solidarity movement of the 1980s brought freedom to Poland after centuries of Russian mandate and helped to guide the rest of communist occupied Europe into the future. Despite this long and rich history, Gdansk is also a very modern city. It is just as clean as any American metropolis, and significantly safer than most. From a tourist’s point of view, Gdansk is very safe and well organized, and the city runs on easily accessible public transportation.

Emily Roche przyleciała do Gdańska z Buffalo. Przez cztery miesiące będzie się uczyła w jednej z gdańskich szkół. Ma nadzieję nauczyć się w tym czasie naszego języka, poznać naszą kulturę oraz Gdańsk, Sopot i Gdynię, czyli jak mówi - 3city

There is also a lot to do in Gdansk, from exploring the Long Market and looking at the beautiful gates and fountains, to walking along the waterfront or shopping. There are many kiosks selling Baltic amber and other souvenirs that any tourist would enjoy, and not as expensive as tokens from most American cities. From Gdansk, there is easy access to other exciting destinations, such as the beautiful costal cities of Sopot or Gdynia, or historic Westerplatte, all of which can be reached by road or ferry from Gdansk. Anyone who makes a trip to Europe without stopping by in Gdansk is missing out on the experience of one of the world’s loveliest cities.

When I know the city better, I would love to write more:)

Author: Emily Roche

Brama Stągiewna ok. 1790 r. (Z. Vogel)

XVI wieczny zespół dwóch baszt obronnych - Brama Stągiewna - zlokalizowany na Wyspie Spichrzów, na przedłużeniu Traktu Królewskiego, w sąsiedztwie Długiego Pobrzeża i Mariny. Obiekt zabytkowy z bogatą historią, wnętrza całkowicie zmodernizowane w latach 80. (m. in.: dach, stropy, instalacja) i ponownie odnowione w 2006 r. Obecnie baszty wykorzystywane są na cele biurowe. We wnętrzach możliwy jest bardzo szeroki zakres działalności - m. in. usługi, gastronomia, handel, hotel, wystawiennictwo. Cena 6 500 000 PLN

Na ogłoszenie o powyższej treści natknąłem się w ostatnio w trakcie poszukiwań własnego "M". Nic szczególnego. O tym, że baszta została wystawiona na sprzedaż wiedziałem od 2006 r. Po początkowym poruszeniu sprawa jednak przycichła...

21 stycznia 2008 r. / Fot. Ewa Kowalska

To niesamowite, że setki mieszkańców Gdańska i dziesiątki turystów mija obiekt, którego początki sięgają XV w. Jego nazwy można dopatrywać się w największej z baszt, wzniesionej w latach 1517-1519, która o wymiarach 28 m wysokości, 13 m szerokości z murami o 4 m grubości, przypominała ongiś stągiew. Mniejsza baszta (10 m wysokości i 8 m szerokości) zwana Stągiewką, flankowała przejazd.

Zniszczona w czasie działań wojennych 1945 r. została odbudowana, a opiekę nad obiektem przejęła Spółdzielnia Polskich Artystów Plastyków „Arpo”, która w latach 80. dokonała remontu obiektu (wówczas m. in. zbudowano łącznik pomiędzy basztami) i wykupiła go od miasta.

Postanowiłem najpierw zwrócić się z zapytaniem do „Arpo”, do której baszta należy, o powody wystawienia obiektu na sprzedaż.

Taką decyzję podjęliśmy wspólnie – mówi Małgorzata Szymańska, prezes „Arpo”. Nie ukrywam, że na naszą decyzję wpływ miały obecne czasy w jakich żyjemy. Spółdzielnia istnieje od kilku dziesięcioleci. Baszta była doskonałym obiektem do pracy. Znajdowały się tu nasze pracownie, galeria, gdzie sprzedawaliśmy efekty naszej pracy, głównie biżuterię – tłumaczy – Jednak rynek nie stoi w miejscu, tak jak i realia. Dziś koszty utrzymania takiego obiektu są ogromne. Zresztą każdy z nas ma własne pracownie, a i lat na nie ubywa – tłumaczy Szymańska

Brama Stągiewna szuka swojego właściciela od 2006 r. Rodzi się więc pytanie, kto na nią zasługuje, jaki charakter powinna spełniać w niedalekiej przyszłości, a także jak odbywa się procedura sprzedaży obiektu o charakterze zabytkowym.

Fot. Andrzej Januszajtis

Przede wszystkim ogromnym atutem Baszty Stągiewnej jest jej położenie – w samym sercu miasta– przyznaje Anna Rolewicz, licencjonowany pośrednik nieruchomości - i podkreśla – w miejscu, które za kilka lat stanie się wizytówką Gdańska. Takie obiekty mają specyficzny charakter. Wiadomo, cena jaką się proponuje jest nieosiągalna dla zwykłych nabywców. W tym wypadku pośrednik poprzez sieć swoich biur w całej Polsce i za granicą, stara się dotrzeć do odpowiedniego klienta. Może to być np. koneser sztuki, który zachwyci się specyfiką tego obiektu albo duża firma poszukująca siedziby dla swojego przedstawicielstwa. Doskonałym przykładem jest zamek w Gniewie, który został zakupiony przez jeden z koncernów mleczarskich – wyjaśnia Rolewicz.

Na moje pytanie o czas trwania takich transakcji Anna Rolewicz odpowiada:

To normalny proces. W takich przypadkach – a w szczególności sprzedaży obiektów zabytkowych, które są objęte opieką konserwatora zabytków – negocjacje są bardzo delikatne i toczą się w zaciszach gabinetów. Ich długość może być różna. Faktem jest, że ich czas działa na korzyść przyszłego właściciela – stara się on w ten sposób „zmiękczyć” pośrednika co do ceny.

Tymczasem Andrzej Januszajtis, wybitny znawca dziejów Gdańska mówi o zabytku:

Zespół Bramy Stągiewnej ma wysoką wartość architektoniczną, urbanistyczną i historyczną. Architektonicznie jest cenny jako część planowanego, choć niezrealizowanego do końca trójbasztowego symetrycznego założenia, niezwykłego w skali europejskiej. Pod względem urbanistycznym jest ważnym ogniwem łańcucha bram Królewskiej Drogi, rozciągającego się na długości 1,5 km od Bramy Wyżynnej do Żuławskiej, uznanego za najbardziej monumentalną oś urbanistyczną całego europejskiego średniowiecza. Natomiast wartość historyczna zespołu wynika z jego dziejów. Dobrze zachowały się ślady wszystkich przekształceń. Założenie obronne rozbudowywano za każdym razem, gdy wróg zagrażał Gdańskowi i Rzeczypospolitej. Brama Stągiewna jest światowej klasy zabytkiem architektury militarnej i materialnym świadkiem burzliwych dziejów Gdańska i Polski nad Bałtykiem.

A jak nad procedurą sprzedaży czuwa konserwator zabytków?

Konserwator wyraża zgodę na sprzedaż obiektu wpisanego do rejestru zabytków, jeżeli takowego pozbywa się Skarb Państwa lub samorząd – tłumaczy Marcin Tymiński, rzecznik Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków – i dodaje – Konserwator może też postawić warunki nowemu nabywcy, tak jak w przypadku zamku w Gniewie, gdzie kupujący musiał przedstawić program użytkowy, a także zagwarantować, że utrzyma funkcję kulturotwórczą zamku i będzie on dalej dostępny dla wszystkich zwiedzających. Jeżeli obiekt już znajduje się w prywatnych rękach, urząd konserwatora musi być poinformowany o zmianie właściciela. Jeżeli nowy nabywca/właściciel planuje w nim jakieś zmiany, remonty itd. wtedy wszystko musi być konsultowane z konserwatorem – objaśnia Marcin Tymiński.

Fot. Ewa Kowalska

Mam nadzieje, że Brama Stągiewna znajdzie w końcu nowego właściciela. Póki co, nadal dzielnie trwa na straży Wyspy Spichrzów i Królewskiej Drogi.

Autor: Paweł Jarczewski

Zaproszenie ze strony gdańskich Dominikanów:

W sobotę, 14 sierpnia, zapraszamy na jedyne w swoim rodzaju nocne zwiedzanie kościoła (początek o godz. 23:00). Oprowadzać będzie o. Jacek Krzysztofowicz OP.

W ramach oprowadzania po zakamarkach kościoła zapraszamy do obejrzenia wystawy pt. Dominikańskie korzenie Jarmarku, prezentującej postacie dwóch pierwszych dominikanów polskich: św. Jacka i bł. Czesława. Wystawa znajduje się w kaplicy św. Jacka. Jej głównym elementem są relikwiarze rąk obu świętych.

Widok z dachu Bramy Wyżynnej

Niszczejąca Brama Wyżynna, wstydliwie zakrywana wielkoformatowymi reklamami, od lat bezgłośnie wołała o pomoc. Ta niestety nie nadchodziła - tak przynajmniej mieli prawo sądzić gdańszczanie, z troską obserwujący degradację zabytku.  Ale właściciel obiektu - Muzeum Historyczne Miasta Gdańska (MHMG) - nie spał. Od marca 2004 r. mury oraz podziemia bramy były badane przez konserwatorów zabytków, a władze muzeum zabiegały tymczasem o środki na kapitalny remont. Skutecznie, jak się okazało. Ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego dla Województwa Pomorskiego oraz budżetu Miasta Gdańska, projekt modernizacji i adaptacji uzyskał stosowne fundusze. Obecnie wartość przedsięwzięcia wynosi 3 152 200 zł.

Click here to view the embedded video.

We wtorek, 13 lipca, odbyła się uroczystość podpisania protokołu wejścia na budowę, co oznacza natychmiastowe rozpoczęcie prac, które mają się zakończyć przed Euro 2012. Po adaptacji i modernizacji, podwoje otworzy tu  Centrum Informacji Turystycznej (CIT), prowadzone przez Pomorską Regionalną Organizację Turystyczną.

W przyziemiu bramy powstanie biuro obsługi klientów, a na dwóch antresolach biura pracowników CIT. Przeloty bramy zostaną zamknięte szklanymi przegrodami.

Na piętrze budynku zostanie przywrócona jednoprzestrzenność, dzięki czemu możliwe będzie stworzenie sali konferencyjnej dla 55 osób oraz węzła sanitarnego i zaplecza socjalnego. Poddasze będzie pełniło funkcje techniczną i gospodarczą.

Lwy zdobiące szczyt bramy ponownie zaczną więc pełnić rolę strażników głównego wejścia do miasta. To cieszy.

[Pokaż jako pokaz slajdów]

Fot. Jerzy Gajewicz

Tuż obok wspaniale odnowionej i tętniącej życiem artystycznym Polskiej Filharmonii Bałtyckiej na Ołowiance, jest takie miejsce, w które w obawie o zdrowie lub zawartość kieszeni, po prostu nie należy się zapuszczać. To teren byłej Rzeźni Gdańskiej, czyli byłych Zakładów Mięsnych. Miejsce makabryczne, zdewastowane, rozkradzione, rozszabrowane.

Jeszcze do niedawna, Rzeźnia Gdańska, kojarzyła mi się z dwiema rzeczami: ogromnym pożarem, który miał miejsce pod koniec lat 90. oraz miejscem, gdzie dla własnego bezpieczeństwa nie należy samemu się zapuszczać. Postanowiłem więc sprawdzić, co tak naprawdę dzieje się na tych terenach. To, że zakład nie przetrwał zmian ustrojowych wiedziałem dawna. To, że od czasu do czasu zaprószany jest ogień lub ktoś traci życie w wyniku dzikiej rozbiórki wiedziałem także. I na tym moja wiedza w zasadzie kończyła się. A więc jak jest naprawdę?

Zanim przejdziemy do meritum, sięgnijmy trochę do historii tego miejsca. Kwartał ulic (Angielska Grobla, Długa Grobla, Na Stępce, płk. Jana Dziewanowskiego) w obrębie, którego leżą pozostałości po dawnych zakładach, zasadniczo nie zmienił się od czasów ostatniej wojny. Nadal można tu jeszcze podziwiać (chyba tylko w grupach zorganizowanych) przedwojenną zabudowę Gdańska. Piękne, lecz zniszczone kamienice mimo upływu lat, nadal posiadają swój niepowtarzalny urok. Sama rzeźnia została oddana do użytku w 1894 r. Wówczas był to najnowocześniejszy zakład tego typu w mieście. Został wyposażony w zamrażalnie i chłodnie, a na jej terenie działała fabryka lodu. Pod względem logistycznym cały kompleks został bardzo dobrze ulokowany. Posiadał dostęp do nabrzeża kanału Na Stępce, gdzie mogły cumować statki morskie, natomiast od strony lądu dochodziła bocznica kolejowa. Po II wojnie światowej zakład działał dalej. W latach 60. na terenie przylegającym do rzeźni (róg ulic Angielska Grobla i Długa Grobla) zbudowano tzw. kino Związku Zawodowego Pracowników Przemysłu Mięsnego „Piast”. W swoim czasie była to najnowocześniejsza sala kinowa w Gdańsku. Zapytani o ten obiekt okoliczni mieszkańcy wspominają z uśmiechem, że fotele sali kinowej były wygodniejsze niż te w dawnym „Leningradzie”. Kino zostało zamknięto w latach 80 - tych. Ponadto w opuszczanych przez zakład budynkach funkcjonował tzw. squot gdzie organizowano nielegalne koncerty punkowe.

Po 1989 r., zakład podzielił podobny los innych upadających przedsiębiorstw. Próby ratowania nie przyniosły rezultatu. Ostatecznie, po wielu latach sporów, cały obszar sprzedano prywatnemu inwestorowi. Nie jest tajemnicą, że teren wraz z kilkoma innymi działkami w tym tą najcenniejszą dla Gdańska na północnym cyplu Wyspy Spichrzów, kupiła firma Group Labarro Polska (hiszpański kapitał). To za jej pośrednictwem miało powstać w Gdańsku kilka kluczowych inwestycji budowlanych m. in.: apartamenty w rejonie ulic Chmielnej, Spichrzowej i Żytniej; dwie wieże mieszkalne o wysokości ponad 150 m w kształcie litery "V" na terenie dawnej zajezdni PKS przy ul. Wałowej; kompleksu 18 budynków na 6-ha działce po byłych Zakładach Opakowań Blaszanych przy Podwalu Przedmiejskim; i w końcu interesujący nas 7 ha teren po byłych Zakładach Mięsnych, gdzie miało powstać osiedle mieszkaniowe. Nie jest również tajemnicą, że w 2008 r. firma posiadająca tak atrakcyjne działki wpadła w poważne problemy finansowe. Żadna z zakładanych inwestycji nie powstała do dnia dzisiejszego.

Mimo niepowodzeń, postanowiłem wyjaśnić czy Group Labarro Polska nadal jest właścicielem interesującego nas obszaru. Niestety mimo usilnych prób, nie udało mi się skontaktować z przedstawicielem firmy.

W poszukiwaniu dalszych informacji, postanowiłem prześledzić internetowe fora m. in.: Forum Dawny Gdańsk, gdzie padały pytania o przyczyny wyburzania jak i o wpis do rejestru zabytków.

Postanowiłem wyjaśnić to u Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Oto, co usłyszałem od Marcina Tymińskiego, rzecznika Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków:

Tak, ten teren nadal objęty jest ochroną konserwatorską, to znaczy aktualny jest tam obszarowy wpis do rejestru zabytków obejmujący teren całych zakładów. Były z niego wykreślane  poszczególne budynki, które zostały całkowicie zniszczone przez pożary

Na pytanie jaka przyszłość może czekać ten teren pod względem zabudowy  Marcin Tymiński odpowiada:

Ze względu na dalej aktualny wpis do rejestru, inwestor, który chciałby przystąpić do budowy na tym terenie, musiałby uzyskać pozytywną decyzję konserwatora na realizację projektu. Wymogi konserwatorskie z pewnością dotyczyłyby wysokości i gabarytów nowych obiektów. Chcielibyśmy by nowa inwestycja oddawała też charakter i zaznaczała dawną funkcję tego terenu

Jedyną perełką wśród niszczejących magazynów są budynki administracji znajdujące się przy ul. Angielska Grobla przy dawnej bramie wjazdowej. Jeszcze kilka lat temu zamieszkane, teraz stoją opuszczone, ale uważam, że są do uratowania. Przyznaje to również rzecznik Marcin Tymiński:

W stosunkowo dobrej kondycji obecnie jest kilka budynków biurowych znajdujących się bezpośrednio przy ul. Angielska Grobla

Przygotowując relację fotograficzną, miałem okazję przekonać się w jakim stanie znajdują się ocalałe obiekty. Zdjęcia mówią same za siebie. Nadpalone, rozszabrowane i zdewastowane przypominają tylko okolicznym mieszkańcom o latach swej świetności. Oprócz dwóch ogromnych wypalonych hal od strony kanału Na Stępce, trzech mniejszych magazynów oraz dwóch budynków administracyjnych, reszta – z dwudziestu trzech obiektów została już dawno rozebrana. Ocalały jedynie na fotografiach zamieszczonych na internetowych forach.

Jedno nie ulega wątpliwości. Teren byłych Zakładów Mięsnych nadal czeka na lepsze czasy i dobrego zarządcę. Jak na razie przypomina mi zapamiętany na starych fotografiach Gdańsk z lata 1945 r..

Dziękuję panu Jerzemu Gajewiczowi za uzupełnienie mojej galerii zdjęć i zgodę na publikację

Autor: Paweł Jarczewski

O pożarze w byłych Zakładach Mięsnych - 18 lipca 2010 r.

[Pokaż jako pokaz slajdów]

Mała Zbrojownia

O Wielkiej Zbrojowni słyszeli wszyscy, choć wielu kojarzy się ona raczej z handlem niż z militariami. Znajomość drugiej z gdańskich zbrojowni jest już znacznie węższa. O trzeciej wie mało kto. Zajmijmy się jednak tą drugą. Powstała w czasach, kiedy Gdańsk przygotowywał się rzetelnie do obrony. Czasy były niespokojne, a wszystkie inwestycje obronne miały się już niedługo bardzo przydać, nawet jeśli nie w celu odpierania ataków nieprzyjaciela, to przynajmniej po to, by go do owych ataków zniechęcić. Trwał zatem zakrojony na monumentalną skalę projekt otoczenia Gdańska nowoczesnymi umocnieniami, modernizacji starszych i zaopatrzenia tego wielkiego systemu we wszystko, czego potrzebował. A potrzebował przede wszystkim magazynów na broń dla miejskiego garnizonu. Temu celowi służyła istniejąca od początku XVII w. Wielka Zbrojownia, umieszczona niemalże dokładnie w centrum całego systemu dzieł obronnych Gdańska. Dla zapewnienia przestrzeni magazynowych dla broni, którą spodziewano się używać nieco bardziej na południe, wzdłuż nowego pasa umocnień strzegących Gdańsk od południa, postanowiono wybudować drugi arsenał. Na jego lokalizację wybrano południowo-zachodni narożnik pierścienia wewnętrznych fortyfikacji, blisko zarówno bram Nizinnej i Peterszawskiej, jak i Kamiennej Śluzy – bardzo ważnych elementów systemu obronnego południowej części miasta.

Był to rejon całkiem niedawno włączony w strukturę miejską. W większości opracowań zalicza się go do Przedmieścia (Vorstadt), uparcie, a nie wiadomo czemu, nazywanego "Starym". Nie jest to jednak zgodne z historycznym układem tego rejonu. Przedmieście kończy się bowiem na ul. Augustyńskiego, linią istniejącej do dziś Baszty Białej i od niedawna nieistniejącej Baszty Atutowej (Trumpfturm), którą zwykło się nazywać "Basztą pod Zrębem". Okolica, której centrum jest dzisiejszy Plac Wałowy, przy którym powstała nowa Zbrojownia, należy do części Gdańska noszącej historyczne miano "Przy Bramie Nizinnej". Pozostawmy jednak rozważania topograficzne na boku i wracajmy do budowli.

Jej wzniesienie powierzono Georgowi Strakwitzowi, który czasem podpisywał się jako "Strakowski", lub "Strakoffsky", architektowi i budowniczemu należącemu do klanu, który dzięki osobie jego ojca, Johanna, zdobył już potężną renomę w gdańskich kręgach rzemieślniczych. Strakowski sprawnie zaprojektował bardzo użyteczny budynek, który oparł jedną stroną o wał, pozostałe trzy zaopatrzył w spore bramy, pozwalające na sprawną komunikację i transport broni. Oddalenie od centrum miasta i zdecydowanie utylitarny charakter, a może i ograniczenia budżetu, jakie powodowała trwająca od lat wojna i wszystkie gospodarcze kłopoty z nią związane sprawiły, że w odróżnieniu od swojej "Wielkiej" siostry, Mała Zbrojownia otrzymała wystrój nader ascetyczny. Ozdoby znalazły się jedynie na obramowaniach sześciu bram, na zwieńczeniach ośmiu szczytów, które udekorowano motywem płonących kul, i na wschodniej fasadzie, na której umieszczono jedno z najpiękniejszych przedstawień gdańskiego herbu i rok ukończenia budowy – 1645.

Herb Gdańska umieszczony na ścianie Małej Zbrojowni

A trwała owa budowa dwa lata. W jej wyniku powstał dwukondygnacyjny budynek o powierzchni mniej więcej 1500 m² przyziemia i tyluż na poddaszu. Za ośmioma szczytami ukrywał się dach złożony z dwóch części ustawionych wzdłuż - i dwóch krótszych – umieszczonych prostopadle względem osi budynku.

Oprócz funkcji magazynu wojskowego, Mała Zbrojownia (wówczas nazywana raczej "Nową Zbrojownią" (Neues Zeughaus), służyła również do przechowywania przedmiotów o sporych gabarytach, a używanych rzadko, jakimi były elementy dekoracji trasy przejazdu królów.

Po aneksji Gdańska przez Prusy obiekt nie zmienił przeznaczenia, stał się bowiem częścią wielkiego systemu koszarowo-magazynowego służącego ogromnemu pruskiego garnizonowi w Gdańsku. Zanim przylegający do zbrojowni plac stał się "Wałowym", służył pruskim żołnierzom jako plac musztry, i taką też nosił nazwę. W XIX w., kontynuując militarne wykorzystanie okolicy, wzniesiono u południowej granicy Przedmieścia wielki kompleks koszarowy, nazwany imieniem gdańskiego wynalazcy Adama Wijbego, choć chodziło raczej o bliskość bastionu jego imienia niż o niego samego.

XIX wiek przyniósł samej zbrojowni przebudowę zacierającą harmonijny kształt nadany jej dwieście lat wcześniej przez Strakowskiego. Likwidacji uległy poprzeczne części dachów, szczyty na ich zakończeniach i bramy od strony placu musztry. Pozostałe wejścia zostały również przebudowane. Przełom XIX i XX w. - czas zmian w układzie urbanistycznym Gdańska – przyniósł okolicy Małej Zbrojowni przekształcenie dawnego placu musztry w skwer, nazwany wówczas Wallplatz (Placem Wałowym). W przebudowanej w I połowie XIX w. formie miała dotrwać zbrojownia aż do końca II wojny światowej, kiedy spłonęła jako jedyny z kilkunastu budynków położonych bezpośrednio przy placu. Pozostały z niej jedynie zewnętrzne mury.

Powojenna odbudowa przywróciła budowli dawną, siedemnastowieczną formę, wraz z pełnym odtworzeniem kształtu dachu i zlikwidowanych w XIX w. bram. Niestety nie doczekała się zbrojownia jak dotąd odtworzenia bardzo skromnych, ale tym łatwiejszych do wykonania i sfinansowania dekoracji szczytów. Przetrwał wojnę wspaniały herb na wschodniej ścianie, nie tak dawno poddany gruntownej konserwacji. Herb ów uznać trzeba za prawdziwą biżuterię na tle dość prostej (ale za to w większości oryginalnej) zabudowy Placu Wałowego.

Odbudowana zbrojownia służyła różnym celom, włącznie z funkcją bazy i garażu przedsiębiorstwa taksówkowego, by w końcu dać schronienie artystom, podobnie bowiem jak Wielka Zbrojownia, używana jest obecnie przez Wydział Rzeźby Akademii Sztuk Pięknych w Gdańsku, o czym przypominają ustawione w jej pobliżu niedokończone rzeźby i inne osobliwe instalacje.

Okolica Placu Wałowego to miejsce bardzo ciekawe, leżące jednak nieco odłogiem, głównie z powodu oddalenia od tras turystycznych i głównych atrakcji Gdańska, tym niemniej bardzo warte uwagi.

Autor: Aleksander Masłowski

Spichlerz Królewski /Fot. Aleksander Masłowski

Z paruset gdańskich spichlerzy, które kiedyś zajmowały nie tylko całą Wyspę Spichrzów, ale i inne, mniej lub bardziej przylegające do portu na Motławie tereny, przetrwało do naszych czasów w różnym stanie zaledwie kilka. Nie oznacza to oczywiście, że jakimś cudem wszystkim z nich udało się uniknąć zniszczenia. Takim szczęściem cieszą się zaledwie dwa. Pozostałe, które możemy dziś oglądać są efektem odbudowy po koszmarze 1945 r.

Większość spichlerzy ustawiona była szczytem do brzegu rzeki – nabrzeża portowego. Ustawienie wzdłuż nabrzeża było dość wyjątkowe. Jednym z dwóch istniejących dzisiaj spichlerzy, stojących równolegle a nie prostopadle do rzeki jest Spichlerz Królewski na Ołowiance.

Jego historia zaczyna się w połowie XV w. następującymi słowami: Zobowiązujemy się takoż w dworze tym dobry spichlerz dla przechowywania królewskich plonów uczynić i zbudować tak szybko jak damy radę. Tak w imieniu Miasta gdańska Rada obiecywała Kazimierzowi Jagiellończykowi spichlerz, a oprócz niego dwór (czytaj: pałac) ze stajnią na dwieście koni. Na obietnicy tej zaważyć miały słowa "tak szybko jak damy radę". Kazimierz Jagiellończyk nie doczekał jej realizacji, jego następcy przez kolejnych trzysta lat czekali na stajnię i dwór, by nigdy jej nie doczekać. Spichlerz stanął "już" w 150 lat od złożenia owej obietnicy.

Nieładnie nie dotrzymywać co się obiecało, jednak pamiętać trzeba, że moralność nie była, nie jest i nie będzie wpuszczana tam, gdzie zapadają decyzje polityczne, ważące na losach całych krajów i społeczeństw. Zwlekanie z wzniesieniem obiecanych królowi budynków wynikało zapewne początkowo z zamieszania i trudności związanych z trwającą trzynaście lat wojną z Krzyżakami, a później z bardzo ściśle realizowanej polityki samodzielności Gdańska i jego odrębności od Królestwa Polskiego. W ramach tej polityki nie mieściło się zapewnienie królowi takich oznak władzy jak pałac, a nawet towarzyszących mu stajni i spichlerza. By uniknąć chętnie promowanego przez polską literaturę obrazu chytrego, przebiegłego i niewdzięcznego Gdańska, który nie dotrzymywał obietnic złożonych nadmiernie łaskawemu polskiemu królowi, warto dodać, że "królewska łaska" była tylko formą spłaty gigantycznej pomocy finansowej, jakiej Gdańsk udzielił Jagiellończykowi, by ten mógł skutecznie wojować z Krzyżakami. Celowym również byłoby zauważenie, że z obietnic polskiego króla, wyrażonych w przywilejach dla Gdańska, wycofać próbowali się już jego bezpośredni następcy. A że im się to nie udało – to już całkiem inna sprawa.

Spichlerz Królewski / Hotel Królewski

Wracajmy jednak do królewskiego spichlerza. Zaczęło się od rozwiązania połowicznego, czyli oddania na potrzeby królewskiego zboża innego spichlerza. Wznoszenie tego właściwego rozpoczęto w 1606 r. Kierownictwo prac objął nie byle kto, bo sam Abraham van den Block, twórca kilku wspaniałych realizacji w centrum Miasta. Budowa trwała dwa lata. Jej efektem stał się siedmiopiętrowy budynek, wzniesiony nad samym brzegiem Motławy. Jak na spichlerz przystało wyposażono go w liczne okna, pozwalające na doświetlenie, a przede wszystkim na doskonałą wentylację wnętrza, co było niezbędne dla przechowywania zboża. Spichlerz miał także własny dźwig i wewnętrzną klatkę schodową. Trzy górne kondygnacje znalazły się pod dwuspadowym dachem, a artystyczne ciągoty Abrahama van den Blocka znalazły skromne ujście w dekoracji dwóch szczytów budynku, które przypominają kształtem sposób wieńczenia gdańskich kamienic. Otwory okienne trzech pięter poddasza rozdzielone są ceglanymi fryzami, ale prawdziwej urody nadają budynkowi manierystyczne woluty obramowujące oba szczyty.

Polskim królom dane było cieszyć się spichlerzem niecałe 200 lat. Aneksja Gdańska przez Prusy w końcu XVIII w. spowodowała przejęcie skromnego królewskiego majątku w Gdańsku przez króla pruskiego. Ów pruski król przekazał spichlerz na potrzeby swojej ogromnej, jak na ówczesne warunki armii. Na początku XIX w. w czasie kilkuletniego istnienia tzw. napoleońskiego Wolnego Miasta, spichlerz został za ogromne pieniądze odkupiony od francuskiej administracji okupacyjnej i w ten sposób stał się własnością Miasta. Jako magazyn służył Spichlerz Królewski przez cały niemal wiek XIX. Kiedy w jego ostatnich latach wzniesiono w sąsiedztwie spichlerza elektrownię, budynek stał się jej częścią.

Wiosna roku 1945 przyniosła Spichlerzowi Królewskiemu, podobnie jak większości Gdańska, znaczne zniszczenia. Wewnętrzna konstrukcja spłonęła w całości, zawaliły się również obie ściany szczytowe. Ze względu na pozostawanie spichlerza w kompleksie elektrowni, został on dość szybko odbudowany. Prawdziwy jednak "renesans" przyniósł mu jednak dopiero zmierzch XX w., kiedy to po likwidacji elektrowni przeznaczony został na cele hotelowe. Dzisiaj jest eleganckim hotelem z trzydziestoma pokojami, z których pięć ma charakter luksusowych apartamentów. Takie wykorzystanie starego spichlerza wydaje się być najlepszym, co mogło go spotkać po wiekach niekiedy burzliwej historii.

Autor: Aleksander Masłowski

Dom Ferberów

Dom przy Długiej 28, dzisiaj zwykle nazywany "Domem Ferberów", to obiekt niezwykły, w którym krzyżują się ludzkie losy, wielkość i upadek, wspaniałość i klątwa. To, co możemy oglądać dzisiaj pod tym adresem to powojenna rekonstrukcja, wojna obeszła się bowiem z domami patrycjuszy przy Długiej nader okrutnie. Jest to rekonstrukcja nader wierna, choć nie pozbawiona istotnego i rzucającego się w oczy błędu, jednak ukazuje siedzibę najpotężniejszego w Gdańsku złotego wieku rodu w kształtach bardziej przypominających oryginalne, niż to, co spłonęło i zawaliło się w 1945 r.

Historia kamienicy zaczyna się w roku 1560, kiedy to Constantin Ferber, syn Eberharda Ferbera, postanawia wznieść rodową siedzibę w kształtach odpowiadających najnowszej modzie architektonicznej, odzwierciedlających ponadto pozycję i bogactwo rodziny, a przy okazji troszeczkę i ferberowskie kompleksy. Eberhard był tak potężny, że zwano go "królem Gdańska", choć był "tylko" jego burmistrzem. Podobnie burmistrzem był Constantin, który wsławić miał się w wkrótce nieustępliwością, sprawną dyplomacją i politycznym zwycięstwem w wojnie gdańsko-polskiej z 1577 r.

Taki właśnie człowiek kazał wznieść dla siebie dom, który jako jeden z pierwszych w Gdańsku zbudowany został w całości według szkoły manierystycznej. Tak właśnie powstał budynek, który rodzienie Ferberów służyć miał aż do 1786 r. - do dnia śmierci ostatniego jej przedstawiciela. Nie nazywano go jednak wówczas "domem Ferberów", miał bowiem znacznie bardziej wpadającą w ucho nazwę, której źródłem była scena ukazana na wspaniałych odrzwiach, na której ukazano wypędzenie z raju Adama i Ewy.

Kamienica "Adam i Ewa" miała wkrótce stać się miejscem, z którym legenda połączyła co najmniej trzy bardzo istotne dla miejskiego krajobrazu opowieści. Pierwszą z nich była historia o dziecku, dziedzicu ferberowskiej fortuny i potęgi, chłopcu, który z okna kamienicy, trzymany przez niańkę, oglądał wspaniałą paradę towarzyszącą wjazdowi do Gdańska któregoś z królów. Gapowata niania zapatrzyła się, jak chce legenda, na jakiegoś szczególnie urodziwego młodzieńca z królewskiego orszaku i rozluźniła przeto chwyt ramion, którymi asekurowała stojące na parapecie dziecko. Nieszczęście tylko czekało na taką okazję. Chłopiec zachwiał się i runął z trzeciego piętra w dół prosto na przedproże. Uratować miał go kosz pełen kapusty ustawiony przez służącą na przedprożu, w którym bezpiecznie wylądował. Mimo że legenda milczy o formie tej kapusty, domyślać się należy, że kosz napełniony był jej liśćmi, lądowania bowiem w koszu pełnym główek kapusty nie skończyłoby się zapewne, nawet w legendzie, tak szczęśliwie.

Epitafium Ferberów w Bazylice Mariackiej

Zestawienie tej legendy z dekoracją epitafium Ferberów w Kościele Mariackim pozwala nam upatrywać w owym chłopcu kolejnego przedstawiciela rodu o imieniu Constantin, kontynuatora rodzinnej wielkości żyjącego w wieku XVII. Na jego epitafium ufundowanym mu przez brata, Johanna, do dzisiaj pyszniącym się dziesiątkami symboli w kaplicy św. Baltazara, widnieje u samej góry figurka spadającego dziecka. To właśnie ma być wspomnienie przerażającego, ale szczęśliwie zakończonego wypadku, który zgodnie z legendą miał mieć miejsce przy Długiej 28.

Kolejna legenda wiązała się z drzwiami, które nadały nazwę całej kamienicy. Miały być one efektem nieudanego seansu spirytystycznego, podczas którego wśród przywoływanych z zaświatów dusz znaleźć mieli się (jako pierwsi oczywiście) Adam i Ewa. Seans skończył się tragicznie, jego sponsor bowiem – będący jednocześnie właścicielem domu – nie przestrzegał zaleceń medium. Na pamiątkę tego wydarzenia. Na pamiątkę tego wydarzenia i ku przestrodze dla innych kazał wyrzeźbić scenę wygnania pierwszych rodziców z raju na drzwiach kamienicy.

Ponura legenda i scena ukazująca upadek pierwszych ludzi, stała się nie tylko źródłem kolejnej legendy, ale również obyczaju związanego z procedurą realizacji wyroków śmierci w Gdańsku. Oto prowadzony na Szubieniczą Górę skazaniec zatrzymywał się na moment na wprost symbolicznych drzwi, gdzie na oczach całego towarzyszącego mu w ostatniej drodze tłumu, głową łamano nad jego głową biały kij, symbolicznie kończąc w ten sposób jego egzystencję w miejskiej społeczności.

Kiedy Ferberowie wymarli budynek przez dłuższy czas był niezamieszkany. W.F. Zernecke pisał o nim w 1843 r. w sposób następujący:

Przez długie lata stał niezamieszkany i przez ludowy zabobon był uważany za siedzibę pokutujących duchów byłych właścicieli, które musiały pokutować za swoje grzeszne życie. Prawdopodobnie urzędujące tam sowy, puchacze, szczury i myszy grały rolę duchów. (...) Jednak najbardziej godne uwagi w opustoszałym domu jest to, że mimo całego zaniedbania nie zawalił się on ani całkiem, ani w części. *

Na zrekonstruowanej po wojnie fasadzie kamienicy zobaczyć możemy wspaniałą manierystyczną dekorację, pełną pilastrów, fryzów, popiersi i figur. Na attyce umieszczono trzy herby, w charakterystycznym dla Gdańska układzie. Są to godła Rzeczypospolitej, Gdańska i Prus Królewskich, które niestety, zapewne przez nieuwagę, zostały w trakcie odbudowy umieszczone niezgodnie z kanonem gdańskiej triady herbowej, przez co w centrum, zamiast herbu Rzeczypospolitej znalazł się herb Prus Królewskich. Szczegół ten nie wpływa jednak na wspaniałą harmonię całości założenia, które przypomina nam dziś o wspaniałych rodach, które rządziły kiedyś naszym miastem, wśród których rodzina Ferberów przez dłuższy czas zajmowała pozycję porównywalną z książętami włoskich republik kupieckich.

* Fragment pochodzi z dzieła "Cały Gdańsk za dwadzieścia srebrnych groszy", które ukaże się niedługo nakładem wydawnictwa Yellow Factory.

Autor: Aleksander Masłowski