Winna jestem Państwu przeprosiny, że tak późno przypominam i zapraszam na spacer. We czwartek, 24 maja o godz. 16, w Dworze Artusa odbędzie się wernisaż mojej wystawy "Pamiętnik budowy stadionu trudem ludzi pisany". Przygotowania pochłaniają mi niemal całą dobę, stąd opóźnienie...

Przy okazji serdecznie Państwa zapraszam na wernisaż

A wracając do spaceru - zapraszam 27 maja o godz. 13 pod pomnik ks. Bronisława Komorowskiego. Wędrówkę zakończymy przy budynku Helene Lange Schule (obecnie Wydział Farmacji AM w Gdańsku)

Jak zwykle bardzo proszę o wyrażenie chęci udziału w spacerze przez wpisanie stosownego komentarza oraz o zabranie ze sobą wizytówek lub karteczek z nazwiskiem (tradycyjnie będzie losowanie upominków). Szafa Gdańska ufundowała gdański album do zdjęć, a Miasto Gdańsk książkę "Wędrówki po Wrzeszczu". Zegarmistrz z ul. Długiej zorganizował dla dzieciaków ogrom gadżetów, a słodkości zapewniła hurtownia Tradis.

Bardzo gorąco zapraszam na spotkanie dzieci. Podczas kiedy Aleksander będzie snuł opowieści o dawnym Gdańsku, ja postaram się zająć milusińskich (czytających) mini grą miejską. Również proszę w komentarzu odnotować obecność dzieci, chętnie z podaniem ich wieku.

Relacja z pierwszej części spaceru po Wrzeszczu Dolnym

UWAGA - w przypadku opadów atmosferycznych spacer zostanie przesunięty na inny termin

Tytuł: iBedekerowy spacer - Wrzeszcz Dolny cz. II
Lokalizacja: Plac ks. Bronisława Komorowskiego
Godzina rozpoczęcia: 13:00
Data: 2012-05-27
Godzina zakończenia: 15:00

 

Trasa: Gdańsk Stocznia SKM - Park Steffensa - Wronia Górka - Szubienicza Góra - Sobótka - Gaj Gutenberga - Gdańsk Wrzeczsz SKM
Trasa liczy ok 7 km.
Wyjazd SKM z Gdyni Wzg. Św. Maksymiliana o godz. 9:32
Powrót do Gdyni ok. godz. 16

Tytuł: Wycieczka krajoznawcza "WRZESZCZ zapomniany i nieznany"
Lokalizacja: Wiadukt przy stacji SKM Gdańsk Stocznia
Godzina rozpoczęcia: 9:30
Data: 2012-04-14
Godzina zakończenia: 16:00

W październiku 2011 r. Quattro Towers zostało otwarte.

Ciekawa jestem, czy według Czytelników iBedekera obiekt poprawił wizerunek Wrzeszcza, czy wręcz odwrotnie?

[Pokaż jako pokaz slajdów]

Kiedy wrzeszczańskie drogi stawały się ulicami szybko urbanizującego się przedmieścia i otrzymywały nazwy, nazwano ją imieniem Johanna Labesa, postaci bardzo zasłużonej i powszechnie szanowanej w Gdańsku, a obecnie niemal całkowicie zapomnianej, którą opisałem szerzej w artykule poświęconym gdańskiej Sobótce, wraz z wyliczeniem zasług Labesa dla Gdańska i Wrzeszcza.

Ulica Johanna Labesa

Jako się rzekło, oryginalny przebieg ul. Johanna Labesa łączył Górną Strzyżę z Nowymi Szkotami, obejmował zatem drogę od dzisiejszego skrzyżowania ulicy Słowackiego i Alei Grunwaldzkiej, aż do dzisiejszego Placu Komorowskiego. Pierwszy wyłom w ciągłości ulicy poczyniono w 1870 r., kiedy to okolicę przecięła na dwie części linia kolei Hinterpommersche Bahn. Tory biegły początkowo na poziomie gruntu, dzieliły więc mniej stanowczo niż później, kiedy, jeszcze przed wybuchem I wojny światowej, rozpoczęto budowę nasypu kolejowego. Całość podzielonej przez torowisko ulicy nadal jednak zachowała swoją dotychczasową nazwę. Równolegle z dzieleniem ulicy przez tory kolejowe pojawił się przy niej najważniejszy dla tej części Wrzeszcza zakład przemysłowy, jakim był uruchomiony w 1873 r. browar należący do spółki Danziger Actien Bierbrauerei. Browar, którego adres brzmiał Labesweg 6/7, stał się na długo przedsiębiorstwem kształtującym gospodarcze życie okolicy, a z czasem spowodował nawet modyfikację przebiegu ulicy Labesa.

Ulica stanowiła przez dłuższy czas północną granicę miejskiej zabudowy Wrzeszcza, za którą rozciągały się tzw. Pola Strzyży, nazywane też Wielkim Placem Musztry, wykorzystywane przez pruskie, a z czasem niemieckie wojsko jako tereny ćwiczebne dla żołnierzy gdańskiego garnizonu. Tuż przed pierwszą wojną światową, w południowo-zachodnim narożniku tego rozległego terenu zlokalizowano pierwsze urządzenia służące uprawianiu nowej sztuki, jaką było lotnictwo. U zbiegu ulicy Labesa z torami wzniesiono hangar dla księcia Fryderyka Zygmunta Hohenzollerna, oficera wrzeszczańskich huzarów i pasjonata lotnictwa. Tak właśnie, od hangaru, szumnie nazwanego "Stacją lotniczą księcia Fryderyka Zygmunta Pruskiego" (Fliegerstation des Prinzen Friedrich Sigismund von Preussen), zaczęła sie – początkowo wojskowa – historia lotniska we Wrzeszczu, które istnieć miało aż do połowy lat 70. XX wieku. W celu zapewnienia komunikacji pomiędzy terenami placu musztry a Górnym Wrzeszczem zbudowano około roku 1914 wiadukt nad torami z wjazdem tuż za cmentarzem katolickim przy zachodnim końcu Labesweg, którego następcą jest wiadukt istniejący obecnie, prowadzący od skrzyżowania Grunwaldzkiej ze Słowackiego ku ulicy Kościuszki. Nowa droga, zaraz po przekroczeniu torów kolejowych zakręcała ku zabudowaniom "stacji lotniczej" i łączyła się z ulicą Labesa.

Na tym jednak nie skończyło się dzielenie ulicy na części. W 1923 r. uruchomiono nowe lotnisko, tym razem całkowicie cywilne, którego zabudowania umiejscowiono nieco dalej na północ, w rejonie kolejnego wiaduktu nad torami, dzisiaj noszącego imię braci Zygmunta i Józefa Lewoniewskich, pionierów polskiego lotnictwa. Około 1926 r. górnowrzeszczańską część ulicy Labesa włączono do nowopowstałej Ringstrasse (dzisiejszej Kościuszki), a zwolnione w ten sposób numery przeniesiono na osiedle po drugiej stronie torów, które powstało parę lat wcześniej jako inwestycja gminy miejskiej i w całości miało początkowo adres Labesweg 5.

Jakby dotychczasowego zamieszania w sprawie zachodniego końca ulicy Labesa było mało, w 1928 r. spółka Danziger Bierbrauerei dokupiła część terenu dawnego lotniska po jej północnej stronie, czyniąc w ten sposób część ulicy wewnętrzną drogą browaru. Na tej części w 1937 r. wzniesiono nowy budynek dyrekcji, umiejscowiony na środku dawnej ulicy. Konsekwencją tego faktu były dalsze zmiany w układzie numeracji. Browar miał odtąd adres Kleinhammerweg (dzisiaj Kilińskiego) 1-5, dawny adres Labesweg 6/7 zniknął zupełnie, a kolejny odcięty od całości odcinek ulicy otrzymał nową nazwę – Am Kleinhammerteich (dosł. Nad Stawem Kuźniczek – obecnie tylko Nad Stawem). Pozostałej części ulicy Labesa nie przenumerowano, ale najniższy numer jaki można zobaczyć przy obecnej ul. Lelewela to 8.

Ulica Joachima Lelewela

Powojenna nazwa ulicy upamiętnia Joachima Lelewela, polskiego historyka i polityka I połowy XIX w., który używał spolszczonej formy nazwiska, oryginalnie brzmiącego Lölhöffel von Löwensprung. Co ciekawe przedstawicielkę tej samej rodziny, panią Gertrud Waechter, z domu Lölhöffel von Löwensprung odnaleźć można w spisach mieszkańców z lat trzydziestych, jako właścicielkę domu przy pobliskiej ulicy Dekerta, wówczas Heilsbergerweg 6,

Dzisiejsza ul. Lelewela to po prostu jedna z dolnowrzeszczańskich ulic, ani szczególnie piękna, ani zaopatrzona w atrakcje turystyczne, poza, rzecz jasna, domem rodzinnym noblisty Güntera Grassa (i powieściowego dobosza Oskara), dzięki któremu o Gdańsku, Wrzeszczu i ulicy Labesa przeczytał cały cywilizowany świat. Najbardziej zachodnia część ulicy to dziś zjazd ku galerii handlowej i rondo tuż obok niej. Kolejny odcięty tuż przed wojną fragment to osiedle uroczych domków, nazywanych "indiańską wioską", które w najbliższym czasie może przestać istnieć. Co będzie z dawnym browarem, stawem, który dał nową nazwę fragmentowi dawnej Labesweg, i w ogóle jak potoczą się dalsze – dostatecznie już skomplikowane topograficzne losy tego miejsca – to pokaże czas.

Autor: Aleksander Masłowski

Trasa wycieczki:
Wrzeszcz – Królewska Dolina – Sobótka – Srebrzysko – Dolina Samborowo – Głowica – Oliwa – Zajęcze Wzgórze – Świemirowo – Sopot

Spotkanie 29 stycznia 2012, o godzinie 9:20 we Wrzeszczu przed D.H. Jantar (na placyku pomiędzy ulicami: Grunwaldzką i Do Studzienki). Wymarsz o 9:30. Powrót SKM z Sopotu ok. 14:30, a może trochę później...
Planowana długość trasy: 15 km

Kontakt: Waldemar Jankowski tel. 607-040-009, email, tancred@poczta.gdynia.pl, GG: 8425558

Tytuł: Spacer z "Bąbelkami" z Wrzeszcza do Sopotu
Lokalizacja: DH Jantar, ul. Politechniczna 7/20, Gdańsk
Godzina rozpoczęcia: 9:20
Data: 2012-01-29
Godzina zakończenia: 14:30

Budynki po obu stronach skrzyżowania z dawną Hertastrasse, dzisiejszą Konrada Wallenroda, noszące numery 7 i 8, były początkowo własnością Adolfa Witta, organmistrza, znanego między innymi z przebudowy organów w Kaplicy św. Anny. Z czasem właścicielem kamienicy pod numerem 8 i sąsiedniej pod numerem 9 stał się Feliks Grzenkowski, prowadzący sklep kolonialny i delikatesy. Tamże (pod ósemką) mieściła się pralnia o dumnej nazwie "Berlińska" – własność pani Luise Palochowski. Najciekawszą jednak postacią związaną z domem przy Wajdeloty 8 jest z pewnością Otto Herdemertens. Rodzina Herdemertensów wprowadziła się na Marienstrasse około roku 1904. Początkowo mieszkali pod numerem 24, z czasem jej część przeniosła się pod numer 8. Tam właśnie mieszkał w latach 20. Otto Herdemertens, zwany mistrzem gdańskiej akwareli.
Urodził się w 1891 r. we Wrzeszczu, a sztuki malarskiej uczył się w gdańskiej Kunst- und Gewerbeschule. Malował chętnie miejskie pejzaże, ale równie często morskie wybrzeże, portretując plaże i życie rybaków znad Zatoki Gdańskiej i Mierzei Kurońskiej. Bardzo częstym motywem jego twórczości, zarówno z czasów gdańskich, jak i później, po opuszczeniu Miasta tuż przed końcem wojny, były gdańskiej zaułki i charakterystyczne obiekty architektoniczne. Zmarł w 1960 r. w Hamburgu. Jego prace były nie tak dawno obiektem wystawy w Domu Uphagena. Załączony obrazek pochodzi ze strony Muzeum Historycznego Miasta Gdańska.

Po przeciwnej stronie ulicy, pod numerem 22a, oprócz przedsiębiorstwa Danziger Hozindustrie G.m.b.H., mieściły się siedziby dwóch interesujących firm. Pierwszą były biuro techniczne i warsztaty naprawcze gdańskich zakładów Siemensa, których centrala znajdowała się w Poznaniu, a gdański oddział zajmował się instalacjami niskiego i wysokiego napięcia.

Drugą była firma Motor-Sport braci Adalberta i Hansa Franzkowskich – generalny przedstawiciel motocyklowego potentata – amerykańskiej firmy Harley-Davidson. Tuż obok, pod numerem 22 znajdowała się restauracja Zur Marienhütte, a innym nawiązaniem do miana ulicy była nazwa sklepu chemicznego Mariendrogerie pod numerem 28.

Pod numerem 24, tam gdzie teraz znajduje się pizzeria Ósemka, znajdował się przez długie lata sklep mięsny rzeźnika o uroczym jak na jego profesję nazwisku Lagodni. Tuż obok, w kamienicy o numerze 25 mieszkał przez pewien czas Erich Volmar, historyk sztuki i architekt, ostatni konserwator zabytków Gdańska przed rokiem 1945. Urodzony w Gdańsku w 1887 r. studiował w Monachium i na Politechnice Gdańskiej, funkcję konserwatora objął w 1939 r. Wspólnie z profesorem Willim Drostem zainicjował i przeprowadził ogromną akcję dokumentacji gdańskich zabytków, a następnie, w obliczu zbliżającego się frontu, ich ewakuacji, dzięki czemu znaczna ich część ocalała. W Mieście pozostał do końca, oglądając koszmar Wielkanocy 1945 r., a kiedy stało się to możliwe, podjął współpracę z polskimi władzami konserwatorskimi, polegającą na zwożeniu do Gdańska ewakuowanych i ukrytych uprzednio dzieł sztuki i elementów wyposażenia gdańskich zabytków. W ten sposób wróciły, początkowo do składnic konserwatorskich, a następnie na swoje miejsce takie obiekty jak Piękna Madonna, Fontanna Neptuna, czy wspaniały wystrój Czerwonej Sali w Ratuszu Głównego Miasta. Mimo tych małych sukcesów nie wierzył w możliwość odbudowy rodzinnego Miasta, któremu poświęcił wiele lat życia zawodowego. Wyjechał z Gdańska w 1946 r. i przez pewien czas pracował jako konserwator zabytków w Berlinie, a następnie w Würzburgu, gdzie zmarł w 1975 r.

Miejscem wyjątkowo urokliwym jest okrągły plac u skrzyżowania ulicy Wajdeloty z ulicą Aldony, ze starym, częściowo zniszczonym przez burzę kasztanowcem. Obecnie pozbawiony nazwy, przed wojną nazywany był Marienplatz. Domy stojące wokół niego zaliczano, podobnie jak dzisiaj, do Marienstrasse.

W kamienicy pod numerem 4, tam gdzie obecnie zielenieje sklep z ziołami była kiedyś piekarnia. Należała najpierw do Friedricha Wichmanna, a później, w latach 30. i aż do końca wojny do Brunona Wilmsa. Sąsiedni dom, numer 5 był przed wojną własnością pani Olimpii Daniłow i Piotra Daniłowa, dawnego pułkownika armii carskiej. Oboje byli przedstawicielami około dwutysięcznej rosyjskiej mniejszości w Gdańsku, składającej się głównie z dawnej rosyjskiej inteligencji, środowisk urzędniczych, wojskowych i ziemiańskich, którzy opuścili ojczyznę, uchodząc przed bolszewickim terrorem. W II połowie lat 30. w kamienicy umieszczono także ośrodek pomocy społecznej NSDAP – wygodne (ale i sprawne) narzędzie pozyskiwania dla nazistów głosów biedniejącego społeczeństwa.

Z przymrużeniem oka można stwierdzić, że dawny Marienplatz był również w pewnym sensie mikrokolonią ukraińską. Jeśli weźmiemy pod uwagę, że składająca się ze studentów Politechniki Gdańskiej ukraińska mniejszość w Mieście liczyła około 100 osób, to 3% tej mniejszości mieszkało właśnie przy Marienplatz. Byli to studenci Oleksander Zgorlakiewycz, członek korporacji studenckiej Czernomorje (pod nr 2), oraz jego koledzy Mykoła Jarymowycz (nr 3) i Wołodymir Koczerkiewycz (nr 27). Sąsiadami tego ostatniego byli w latach 30. Maria i Kazimierz Wiłkomirscy, rodzeństwo słynnej Wandy Wiłkomirskiej, którzy przebywali w Gdańsku, gdzie pracowali jako nauczyciele muzyki i animatorzy polskiego życia muzycznego. Kazimierz pełnił w latach 1934-1939 stanowisko dyrektora konserwatorium Polskiej Macierzy Szkolnej w Gdańsku, w którym Maria uczyła muzyki.

Właścicielem kamienicy przy placu oznaczonej numerem 26 był Anastazy Wika-Czarnowski, dyrektor polskiego urzędu pocztowego nr 3 nad Martwą Wisłą, zwanego "Pocztą Zamorską". Wśród lokatorów tego domu, znajdujemy w 1924 r. praktykanta pocztowego nazwiskiem Alfons Flisykowski. To późniejszy naczelnik Polskiego Urzędu Pocztowego nr 2 (na Dworcu Głównym) i obrońca Poczty Polskiej w 1939 r., po śmierci Konrada Guderskiego dowodzący obroną. Mimo, że udało mu się uciec z oblężonego budynku poczty tuż przed jej kapitulacją, został schwytany, a następnie rozstrzelany na Zaspie.

Jak widać z powyższej opowieści, ulica Wajdeloty jest nie tylko urodziwa, ale była w swojej z górą stuletniej historii miejscem zamieszkania wielu ciekawych ludzi. To jedna z nielicznych ulic, które mają własne stowarzyszenie. "Wspólnota Lokalna Wrzeszcz Wajdeloty" jest inicjatywą, która stawia sobie liczne zadania społeczne i kulturalne, a promuje swoją ulicę, urządzając m.in. "Święto Ulicy Wajdeloty". Nasz iBedekerowy spacer po Dolnym Wrzeszczu został również zarejestrowany w aktualnościach prezentowanych na stronie stowarzyszenia.

Autor: Aleksander Masłowski

Ulica Wajdeloty cz. I

Sylwia Kubryńska

Brunetka. Chuda, jakaś ptasia. Roztrzepana przy tym, choć zdolna. Przyjechała do Krakowa studiować, jakby jej w Gdańsku za mało szkół postawili. I, gdyby nie skłonność do wiśniówki, mogłaby dziś, kto wie, może i mogłaby by dziś brylować na salonach Hollywood?

Tak, tak. Steven Spielberg nagrywał w Krakowie Listę Schindlera, gdy ona, wtedy studentka UJ, biegała za gołębiami po krakowskim rynku. Czy jej czarne oczy, czy raczej wystające kości policzkowe przykuły uwagę reżysera? Jutro, powiedział, jutro o ósmej rano przyjdź na plan zdjęciowy. I jeszcze dodał: szukałem takiej twarzy. Tak powiedział. Szukałem takiej twarzy. On, gwiazda współczesnego kina światowego! On szukał takiej twarzy! Takich oczu, takich ust wydatnych, tak zapadłych policzków! Takich ciemnych brwi, takiego gładkiego czoła!

Kim mogłaby zostać, gdyby poszła na ten plan? Czy miałaby dziś tak głupi problem, jak niezapłacony rachunek za prąd? Gaz? Czynsz? Czy przerzucałaby gorączkowo kieszenie w poszukiwaniu drobnych na bilet z Nowej Huty? Czy kolejna dzielnica Krakowa znów okazałaby się za droga do życia? Czy jej mały Adaś by musiał zmieniać szkołę? Wreszcie, czy wygłodzona, zadłużona, pokornie wracałaby do matki?

Od Gdańska nie uciekniesz

Czasem, gdy ktoś jej zapłaci za wiersz, kupi sobie papierosy, małą flaszkę wiśniówki, stoi w oknie, patrzy na szare chmury i myśli o tamtej krótkiej przygodzie na krakowskiej starówce. Przypomina sobie, jak biegła w wielkim podnieceniu przez Grodzką, w dół pod Wawel, gdzie siedzieli jej koledzy z roku i pili piwo, a ona krzyczała z daleka:

- Nie wrócę do Gdańska!

Ale do Gdańska zawsze się wraca. Nawet, gdy się myśli, że to już historia, nawet gdy się zdaje, że to już przeszłość. Od Gdańska nie uciekniesz, Swietłano. Ten zimny wiatr Brzeźna wieje w twoich żyłach, choćbyś się w smoczej jamie ukryła. Ten piasek ze Stogów czuć pod powiekami, nawet gdy się w Kazimierzu zbudzisz. Ten chłód portowy jest wódce, nawet gdy ją pijesz w słońcu Salwatora. A ileż tej wódki można wypić? I czemu jej tyle wypić trzeba, gdy amerykański reżyser czeka?

Kto ci dał takie imię?

Swietłana patrzy przez okno, zdaje się jej, że on tam dalej czeka. Że ten najważniejszy film dopiero przed nim. Bo on przecież szuka tej twarzy i, choć znalazł, dalej szuka, a teraz to już szuka w gorączce, w wielkim zapamiętaniu szuka, bo wie, że ta twarz istnieje, sam widział. Zobaczył, nagle mignęła mu jak sen, maligna, pijacki zwid na krakowskim rynku. Mignęła, a potem znikła.

Na zawsze.

Poszukiwaną przez amerykańskiego reżysera, czarnooką twarz Swietłany, nad ranem wykrzywił grymas bólu. Upiła się dziewczyna, upiła się z tęsknoty jakiejś niepojętej za niepojętym nadmorskim miastem, gdzie zimno i wieje, gdzie ją tak całe życie przezywali „Żydówka”, wredni jasnoocy Kaszubi, potomkowie Wikingów, jej, o ironio, przodkowie.

O cholera, ile ona wypiła! Za dużo. Tyle, co morze, które tak lekkomyślnie porzuciła. Wypiła morze, co jej w głowie szumi. Wypiła, a teraz nie wstanie, nie ma mowy, nie ma szans, nie wstanie i z pewnością nie przyjdzie na spotkanie z reżyserem, choćby to miał być sam Steven Spielberg, i choćby kręcił samą Listę Schindlera. A przecież to był Steven Spielberg i kręcił Listę Schindlera. Lecz ona, niewzruszona:

- Dajcie mi kurwa spokój, głowa mnie boli – powiedziała i zasnęła.

Swietłana, kto ci dał takie imię?

- Tato.

I dalej śpi. Taka to dziewczyna.

Stevenie Spielbergu, marne twoje efekty poszukiwań. Gdy widzisz gwiazdę, nie pozwól jej uciec. Nie pozwól pić gwiazdom, bo zdrowie gwiazd jest kruche. Nie pozwól tęsknić za miastem, o którym tak trudno zapomnieć.

Ach, gdybyś choć jej imię znał! Gdybyś wiedział, że w styczniu, gdy się urodziła, w roku siedemdziesiątym pierwszym, zaraz po grudniu siedemdziesiąt, w Gdańsku, gdzie Wałęsa, komitet strajkowy, gdzie Janek Wiśniewski, gdzie Zbyszek Godlewski, co go na deskach nieśli, gdzie do stoczniowców, jak do kaczek, strzelano, tak jest, strzelano, tu się, Stevenie Spielbergu, takie rzeczy po wojnie rozgrywały, że niejeden film byś nakręcił, a więc gdybyś wiedział, że w tamtych straszliwych czasach, w czasach zapadłej komuny i wielkiej do Związku Radzieckiego nienawiści, nie było żywego ducha, któryby się odważył tak dziecko nazywać!

Wiktoria, tak. Maria. Barbara. No może nawet Natalia, niech będzie. Ale Swietłana? Ruskie? Nigdy.

W tej rodzinie każdy miał oczy niebieskie

Stevenie Spielbergu, miałeś nosa. Żeby ją na rynku, ją właśnie dojrzeć! Jej oczy, których historii nikt pojąć nie umie, choćby ona sama.

- Czemu takie czarne?

Stary kaszubski ród K. nigdy się czernią nie splamił. Od wieki wieków, od zarania historii pokoleń, w kaszubskim znamiennym chowie wsobnym, K. mieli zawsze oczy niebieskie. I włosy blond, z rudym nalotem, być może wikingów jeszcze genem patynowane. Dziadek – jasny, błękitny, blond za młodego, na zdjęciu w mundurze, w jakim, Stevenie Spielbergu, mundurze, zostawmy. Wysoki jak struna był, biały, północny. Babka? Blondynka, ładna, postawna. Mogła się podobać. I się podobała. Gdy dziadek w wojsku na wojnie przepadł, sama z dziećmi w Gdańsku została. Trójka dzieciaków. I bieda.

A w kwietniu czterdziestego piątego, ruskie przyszli.

Ludzie tu w nerwach od urodzenia. Jak nie Niemcy, to ruskie, jak nie urok, to sraczka. To się, Stevenie Spielbergu nie dziw, że się dziewczyna upiła. Z takimi oczami, z taką twarzą, z takim imieniem, w takim kraju, żyć na trzeźwo normalnie się nie da. Ty myślisz, że podejdziesz i powiesz: chodź ze mną? I sprawa załatwiona? Mylisz się.

Krzywdy narodów można mierzyć, stopniować. Katalogować. Szuflady z naklejkami porobić, podpisać. Największa szuflada zawsze będzie twoja. Twoja i twojego amerykańsko-żydowskiego, wypiętego na spaloną żydowską Europę, narodu. Twoja i twojej wytwórni filmów, które po wojnie mówiły o wszystkim innym, tylko nie o tej krzywdzie, co wtedy tak niewygodna była, a dziś taka ważna się stała. Chciałeś tę dziewczynę do filmu? Całe życie szukałeś? Pomyślałeś, czarna taka, z Krakowa, pasuje.

Ale ona nie Rachela, nie Ryfka. To Swietłana K. Z Gdańska. Ze stycznia siedemdziesiąt jeden. Urodzona miesiąc po śmierci Janka Wiśniewskiego. W mieście stoczniowym. W mieście rewolucji. W mieście, o którym chyba nawet tam, w twojej wytwórni filmów, co nieco słyszeli?

Ona z kaszubskiej rodziny. A jej dziadek z Wermachtu. Czemu taka czarna, czarna owca?

- Po tacie.

Krasawica

Babcia z dwójką dzieci, we Wrzeszczu, w kamienicy się przed ruskimi chowała. Jak przyszli, palili jak leci. Strach było nos wyściubić, dzieciaki do piwnicy zgoniła. Dwie dziewczynki: Ewa, lat dziewięć i Agniesia, sześć. A obie śliczne, białe, aniołki. No, nie strach? Sama w mieszkaniu została, żeby nikogo więcej nie szukali. W kuchni usiadła, odważnie w okno patrzy.

Idą. Skąd oni byli? Z Ukrainy? Z Białorusi? Z Kazachstanu może?

Dziadek w sierpniu wrócił. Ciepło już było, gorąco. Za gorąco. Jakby tej kiecki nie upięła, było widać. Zresztą on wiedział. Od razu, z miejsca, jak tylko spojrzał w te jej niebieskie oczy, to jak na spowiedzi. Co miał zrobić? Coś powiedzieć? Że wcześniak? Tak mówił, wszystkim dookoła tak tłumaczył. Wcześniak. Łobuz. Żywe srebro. Wszędzie go było pełno. A zawadiaka! Im starszy, tym głośniejszy. Potem wyrósł i całą Zaspę przeleciał chyba. Większego jebaki ta ziemia nie widziała. Gdy mu się córka urodziła, ku rozpaczy matki dał imię Swietłana. A uparty z tym imieniem był, diabli wiedzą, dlaczego. I nic go nie obchodziło, że grudzień, że strajk, że kacapy.

- Nie widzę związku – powiedział. Coś mu w głowie siedziało, coś tam w głowie wiało, jakiś wiatr, genetyczny wicher wschodni.

Babcia czasem patrzyła na syna ze strachem. Potem śnił jej się tamten kwietniowy poranek. Właściwie niewiele pamięta. Głównie to zdezorientowanie. Zdziwienie, gdy na swój widok usłyszała spontaniczną, szczerą radość w sowieckim głosie:

- Krasawica!

A potem smród samogonu. I tylko jeszcze przez moment spojrzała, lecz zaraz głowę odwróciła, bo przecież w tak czarne oczy patrzeć się nie da.

Gdańsk

Swietłana spakowała walizki, klamoty krakowskim znajomym za darmo rozdała. Adaś spytał, do jakiej go szkoły zapisze?

- Do mojej – odparła. – Do szkoły we Wrzeszczu, przy Legionów. Stara szkoła, z czerwonej cegły. Spodoba ci się.

Pociąg do Gdańska za dwie godziny. Matka już czeka. Ojciec, niestety nie. Dawno nie żyje. Zapił się.

Autor: Sylwia Kubryńska

Sylwia Kubryńska – pisarka, blogerka, dziennikarka. Pochodzi z Mazur, mieszka na Kaszubach. Jest związana z gdańską literaturą. Otwarcie i z poczuciem humoru pisze o tutejszych realiach. W opowiadaniu „Hedonistyczny aspekt Sądu Ostatecznego” podejmuje brawurową analizę obrazu Hansa Memlinga w Kościele Mariackim w Gdańsku. W wyróżnionym opowiadaniu „Tragedia Posejdona” proponuje… rozebrać słynnego gdańskiego Neptuna do naga. Wrzeszcz, w którym mieszkała dziewięć lat, uwieczniła w tekście „Spacer po Labesweg”.

Jest autorką Last Minute – pierwszej polskiej powieści o seks turystyce, w której opisała historię wakacyjnego romansu Polki z Tunezyjczykiem. Na co dzień prowadzi bloga: www.kubrynska.com, gdzie opowiada jak to jest być kobietą bez kasy, z masą obowiązków na głowie i pasją pisania. Wyłączony prąd zimą. Niezapłacone rachunki. Zakupy w Biedronce. Kac w pracy… Brzmi znajomo? Poczytaj Kubryńską.

A Ciało Słowem się stało 

Janusz Kowalski / Fot. Marek Adamkowicz

Wrzeszcz, początek Grunwaldzkiej. Miejsce, w którym Wielka Aleja Lipowa przechodzi w ciąg willi i kamienic. Umowną granicę wyznaczają tu ulice Uphagena i Piramowicza. Każdego dnia, w drodze do i z Gdańska, pędzą tędy tysiące samochodów, jednak zza ich szyb trudno zauważyć zachodzące zmiany. No, może poza remontowanym ostatnio torowiskiem i zlikwidowaniem przejścia dla pieszych przy Teatrze Miniatura. Co innego, gdy się mieszka w pobliżu. Pamięć mimowolnie zapisuje zdarzenia, po których często nie ma już śladu.

Od przeszło sześćdziesięciu lat dr Janusz Kowalski, architekt i emerytowany adiunkt Politechniki Gdańskiej, wygląda na ulicę z pokoju na piętrze. Przyzwyczaił się do huku pojazdów, choć przyznaje, że niegdyś było tu ciszej. Samochody to była rzadkość, a gwar na pobliskim przystanku tramwajowym nie był zbyt natrętny.

Państwo Kowalscy na spacerze we Wrzeszczu

– Moja rodzina sprowadziła się do Gdańska w kwietniu 1945 roku – opowiada pan Janusz. – Ojciec, Stanisław Kowalski, został skierowany do miasta jako notariusz. Najpierw przez krótki czas prowadził kancelarię przy ulicy Batorego, potem dostał przydział na lokal przy Grunwaldzkiej 3.

Nazwiska poprzednich lokatorów można znaleźć w księdze adresowej. Według tej z 1942 roku przy ówczesnej Adolf-Hitler-Strasse mieszkali m.in. architekt Johannes Falk, Edward Quartier, Franz Weyer oraz Harald von Paleske.

Kowalski senior nie narzekał na brak klientów. Ludzie przychodzili odtwarzać utracone w czasie wojny dokumenty albo podpisywali umowy swoich świeżo założonych firm. Tryskali energią, nieświadomi, że powiew powojennej wolności będzie krótkotrwały.

Niebawem do notariusza dołączyła żona Halina. Wraz z nią w willi pojawiły się setki książek. Były one zalążkiem pierwszej wypożyczalni w zrujnowanym Gdańsku.

– Matka całe życie marzyła o prowadzeniu własnej biblioteki – opowiada pan Janusz. – Przed wojną trochę pomagała w wypożyczalni Polskiej Macierzy Szkolnej w Lubartowie, gdzie wówczas mieszkaliśmy, a wiosną 1944 roku ojciec zakupił w Warszawie książki, które wraz ze wcześniejszym zbiorem były podstawą „interesu” matki. Otworzyła go jeszcze przed wypędzeniem Niemców.

Polskie i niemieckie stemple z adresami, pod którymi funkcjonowała książnica

Potwierdzeniem tego są stemple w niektórych woluminach. Pod niemieckim „Leihbűcherei” widać polską informację o właścicielce i lubartowski adres: Piłsudskiego 47. Jako że te same książki były wypożyczane we Wrzeszczu, na stronie tytułowej dostawiano uaktualnioną pieczątkę. Gdzieniegdzie można też natrafić na ślady rodzimej cenzury.

– W czasie wojny Polacy mogli prowadzić wypożyczalnie, ale zbiory były kontrolowane – wspomina architekt. – Swoje wytyczne w tym względzie mieli zarówno Niemcy, jak i władze ludowe. Jedni i drudzy sprawdzali, jakie treści są udostępniane czytelnikom. Z tego względu w wypożyczalni przeważały książki o lekkiej tematyce. Najwięcej było powieści.

W czasie kiedy Kowalscy próbowali zadomowić się we Wrzeszczu, ich syn studiował na Politechnice Warszawskiej. Wypady do rodziców były sporadyczne i krótkotrwałe. Ale pierwszą wizytę nad Motławą pan Janusz wciąż ma przed oczami.

– To było tuż przed końcem wojny – wspomina. – Resztki Niemców broniły się na Helu, słychać było ich artylerię strzelającą do statków na Zatoce Gdańskiej. Pamiętam, że poszliśmy z ojcem na spacer ulicą Długą i Długim Targiem. Obaj w mundurach, choć po demobilizacji. Wokół sterczały wypalone kamienice, a w zasadzie gruzy, które z nich zostały. Baliśmy się, że z tych ruin wyskoczą jakieś zbiry, o co wówczas naprawdę nie było trudno.

Widok Drogi Królewskiej zrobił na panu Januszu porażające wrażenie. W Lubelskiem, skąd pochodzi, takich zniszczeń nie było. Jeszcze bardziej przygnębiony był jego ojciec. Znał miasto z lat międzywojennych. W połowie lat 30. wziął udział w gdańskim zjeździe prawników polskich i niemieckich, był tu również w 1937 roku przy okazji wakacji spędzonych z żoną w Kuźnicy.

Halina i Stanisław Kowalscy przez willą, w której mieściła się kancelaria notarialna i wypożyczalnia książek

Na tle gruzów Głównego i Starego Miasta willa we Wrzeszczu wydawała się szczytem luksusu. Państwo Kowalscy dzielili ją z rodziną prokuratora Stanisława Stachurskiego. Jego nazwisko stało się głośne za sprawą procesów toczonych przed Specjalnym Sądem Karnym, gdzie do odpowiedzialności pociągano zbrodniarzy hitlerowskich. Stachurski był oskarżycielem m.in. w procesie załogi KL Stutthof. Ci, którzy otrzymali wtedy karę śmierci zostali straceni w publicznej egzekucji na Biskupiej Górce. Kres karierze prokuratura w Gdańsku położył donos, przypominający, że przed wojną oskarżał on na Wołyniu członków nielegalnej Polskiej Partii Komunistycznej.

Problemy, choć innej natury, nie ominęły Kowalskich. Okazało się, że ojciec pana Janusza zmaga się z ciężką chorobą. Nie było na nią ratunku. Notariusz zmarł po długich cierpieniach w 1948 roku, zostawiając najbliższych w trudnej sytuacji materialnej.

– Kancelaria była naszym podstawowym źródłem dochodu – przyznaje syn prawnika. – Były wprawdzie pieniądze z wypożyczalni, ale niewielkie. Żeby się utrzymać, matka zajęła się maszynopisaniem.

Informacja o nowej usłudze została wyłuszczona na emaliowanej tablicy. Zawisła ona na ogrodzeniu willi pod wcześniejszą – z reklamą wypożyczalni. Szyldy były dobrze widoczne ze znajdującego się przed domem przystanku tramwajowego. Istniał on w tym miejscu już za Wolnego Miasta, zaprzeczając… niemieckiemu zamiłowaniu do praktycznych rozwiązań.

– Przystanek był zbudowany na łuku torowiska tramwajowego – przypomina architekt. – Motorniczowie mieli tu kłopot z zobaczeniem, czy wszyscy pasażerowie już wsiedli lub wysiedli. Żeby nie doszło do wypadku, wystawiali poza wagon lustra na długim pręcie.

Nuda to najczęstszy powód sięgania po książkę i to ona była największym magnesem przyciągającym czytelników. Tak, jak początkowo zapisywali się do wypożyczalni przy okazji odwiedzin notariusza i załatwianiu u niego swoich spraw, tak teraz wstępowali po książki, aby skrócić czas oczekiwania na tramwaj. Interesowi sprzyjała też bliskość Politechniki Gdańskiej. Wielu klientów stanowili studenci.

Złotym okresem w historii wypożyczalni były lata 40. i 50. Niestety, kolejne dekady przyniosły spadek liczby czytelników, w końcu konieczne stało się zamknięcie firmy. Ludzie zamiast lektur woleli radio i telewizję, albo szli po nie do powstających coraz liczniej bibliotek publicznych, gdzie korzystanie ze zbiorów było bezpłatne. Nie bez wpływu na decyzję o zakończeniu działalności było przenosiny feralnego przystanku tramwajowego bliżej politechniki. Ludziom było już nie po drodze…

Halina Kowalska zmarła w 1970 roku i została pochowana na Srebrzysku. W ostatnich latach przed śmiercią chorowała, dlatego zawiadywanie wypożyczalnią przejęła jej przyszła synowa – Anna, notabene rodowita gdańszczanka, absolwentka Polskiej Szkoły Handlowej w Wolnym Mieście.

Wille w al. Grunwaldzkiej. Od lewej: rezydencja Mon Plaisir, dawna wypożyczalnia, konsulat Chin

Po zamknięciu książnicy willa przy Grunwaldzkiej 3 stała się zwykłym domem mieszkalnym, z lokalami podzielonymi pomiędzy kilka rodzin. Na tle sąsiednich budynków wypadała blado. Nie mogło chyba być inaczej, skoro – jak przypomina dr Kowalski – w sąsiedztwie ulokowano placówki dyplomatyczne. Dom przy Grunwaldzkiej 1 zajęło przedstawicielstwo Chińskiej Republiki Ludowej. Wcześniej przez krótki czas mieściły się w nim konsulaty Chin Czang-Kaj-szekowskich, a potem NRD. W budynku przy Grunwaldzkiej 5, który około 1814 roku powstał na miejscu pałacyku Mon Plaisir Jana Uphagena, rezydował konsul Szwecji. Mieszkańcy Gdańska bardziej kojarzą ten budynek jako Pałac Ślubów, bowiem pomiędzy rokiem 1976 a 2001 zawierano w nim małżeństwa. Po przeniesieniu cywilnych ceremonii ślubnych do Nowego Ratusza przy Wałach Jagiellońskich, władze miasta próbowały sprzedać obiekt, ale wobec braku zainteresowania został on przeznaczony na potrzeby organizacji pozarządowych.

Patrząc na ten zakątek Wrzeszcza nie sposób pominąć wspaniałej, neobarokowej willi przy ul. Uphagena 23. W pamięci gdańszczan zapadła ona jako siedziba Radia Gdańsk przed przeprowadzką rozgłośni na al. Grunwaldzką 18. Należąca na przełomie XIX i XX wieku do zamożnego fabrykanta Rudolfa Patschke, tuż po wojnie była zajmowana przez przedstawicielstwo Wielkiej Brytanii. Obecnie w jej wnętrzach znajduje się restauracja. Można tu nasycić żołądek, ale i oczy wyrobami dawnej cesarskiej fabryki ceramiki w Kadynach.

Autor: Marek Adamkowicz

Wzgórza nad Wrzeszczem od strony ul Traugutta w połowie XVIII w.

Otóż Sobótka to obecnie miejscowość na Śląsku, której nazwa jest pozostałością tajemniczo i nieco złowrogo brzmiącej dawnej nazwy "Sabath". Tak właśnie wzmiankowano ją już w XIII w. Sobótka leży u stóp masywu góry Ślęży, miejsca równie tajemniczego i magicznego jak dawna nazwa miejscowości. Wyraz "sabat", wywodzący się z hebrajskiego określenia czegoś siódmego, a więc między innymi siódmego dnia tygodnia czyli soboty, kojarzy się mocno z czarami i czarownicami, będąc w zasadzie synonimem zgromadzenia (lub raczej zlotu) tych ostatnich. Sobótka to także tradycyjna nazwa święta letniego przesilenia, zwanego także "nocą Kupały", obrosłej legendą uroczystości dawnych ludów północy, które tego dnia, a dokładniej tej nocy mocno folgowały rozmaitym naturalnym instynktom. Święto to wypada w wigilię dnia chrześcijańskiego świętego - Jana Chrzciciela. Chrześcijaństwo, nie mogąc skutecznie zabronić świętowania, próbowało je oswoić, nadając mu nazwę "nocy świętojańskiej".

Sobótka w Gdańsku

A więc: góra, czarownice, noc świętojańska... Co to ma wspólnego z Gdańskiem? Czy w Gdańsku jest Sobótka i w jaki sposób ta nazwa pojawiła się na planie miasta? Mamy wszak ulicę o tej nazwie (w dopełniaczu: "Sobótki"), a na jednym z zalesionych wzgórz na południe od niej pojawiła się ostatnio tabliczka z napisem "Sobótka 99 m npm". By prześledzić drogi, jakimi Sobótka trafiła do Gdańska, cofnąć musimy się do początku XIX w.

W końcu wieku XVIII tereny znane dzisiaj pod nazwą "Jaśkowego Lasu", a więc zielony kompleks po obu stronach Jaśkowej Doliny, były z rzadka porosłymi drzewami wzniesieniami, częściowo wykorzystywanymi rolniczo, częściowo pokrytymi wrzosowiskami. W licznych niegdyś w okolicy wrzosowiskach upatruje się zresztą źródła nazwy Wrzeszcza. Taki obraz okolicy ukazuje nam np. rycina Matthäusa Deischa, opublikowana w jego "50 widokach Gdańska" z lat 60. XVIII w.

Sytuacja zmieniła się, kiedy właścicielem terenów na zachód od wsi Wrzeszcz stał się gdański kupiec Johann Labes. Był to człowiek zamożny, przedsiębiorca i armator, a ponadto, co najbardziej godne pamięci, wielki filantrop. Niestety czasy, w których przyszło mu żyć, były dość trudne, szczyt jego gospodarczej aktywności przypadł bowiem na lata wojen napoleońskich. Mimo, że wśród słabiej znających historię Gdańska osób ciągle funkcjonuje mit Napoleona wyzwoliciela i zbawcy, krótkie (na szczęście) francuskie panowanie w mieście było okresem okupacji i kompletnej ruiny gospodarczej – ostatecznym zakończeniem dawnej wielkości i potęgi Gdańska. Francuski model uszczęśliwiania narodów doprowadził Labesa do bankructwa, podobnie jak wielu jego kolegów należących do dawnej gospodarczej elity miasta.

Zanim jeszcze francuscy "wyzwoliciele" (oj nie ma Gdańsk szczęścia do wyzwolicieli...) pojawili się u bram miasta, zdążył Labes nabyć posiadłość w Jaśkowej Dolinie. Bezleśne wzgórza, na południe od dolin,y kazał obsadzić rozmaitymi gatunkami drzew, wytyczając alejki i polany, budując świątynki i altanki, przekształcając nieużytki w piękny, romantyczny park. Początkowo park przeznaczony był dla jego rodziny i licznie odwiedzających zamożny dom gości. Przesiąknięty prospołecznym duchem, co było dość charakterystyczne dla ówczesnych zamożnych mieszkańców Gdańska, postanowił udostępnić urządzone przez siebie tereny parkowe zwykłym ludziom. Miało to miejsce w 1803 r. Tak zaczyna się historia wielkiego i pięknego niegdyś parku, dziś zdziczałego i podejrzewanego przez niektórych o to, że jest naturalną częścią oliwskich lasów.

Okres "siedmioletniej nędzy", jak już wkrótce zaczęto określać czasy francuskiej okupacji Gdańska, szyderczo obdarzonego mianem "wolnego miasta", dały ludziom pokroju Labesa szerokie pole do charytatywnej działalności. On sam zdążył wprawdzie przeżyć jedynie dwa spośród owych siedmiu lat, ale były to lata bardzo intensywne. Jeszcze przed przybyciem armii złośliwego Korsykanina, kiedy równano z ziemią przedmieścia Gdańska, by nie dawały osłony atakującym, Labes pomagał ludziom, którzy utracili dach nad głową. Kiedy rozpoczęło się długie oblężenie pomagał rannym, nie sprawdzając po której stronie walczyli. Kiedy Prusacy poddali się i nastał trudny okres przymusowej współpracy ze "złodziejską szajką" napoleońskiego gubernatora Jeana Rappa, Labes, jako senator Wolnego Miasta, starał się, choć możliwości były mocno ograniczone, działać na rzecz ochrony interesów popadającego w nędzę gdańskiego społeczeństwa. Działał na tyle aktywnie i na był na tyle niewygodny okupantom, że za którąś z wypowiedzi przyszło mu nawet spędzić czas jakiś w charakterze osadzonego w Twierdzy Wisłoujście. Pobyt w więzieniu i stres związany z konfliktem z francuskimi władzami, oraz bankructwo do jakiego doprowadziła go polityka napoleońska względem Gdańska, uznawane są za przyczynę jego przedwczesnej śmierci.

Ciekawym epizodem jego społecznej działalności było wspomaganie miejscowej wspólnoty żydowskiej (a były to czasy, kiedy nie patrzono w Gdańsku na Żydów zbyt przychylnym okiem), kiedy ta usiłowała wznieść dla siebie synagogę. Był także inicjatorem zorganizowania systemu pomocy dla najuboższych, których stale przybywało – dzięki działaniom Labesa powstał dom pracy dla ubogich. Wspierał ich do końca życia. Zmarł w 1809 r. w swoim domu przy Jaśkowej Dolinie, a jego pogrzeb w Kościele Mariackim zgromadził tłumy tak wielkie, że jak pisano "kościół okazał się zbyt mały by ich wszystkich pomieścić". Spoczął w rodzinnej krypcie pod Kaplicą Kempenów, a więc tuż przy wejściu do zakrystii.

Janowa Góra na planie z 1895 r.

Wobec tak świetlanego życiorysu trudno się dziwić, że cała południowa część dzisiejszego kompleksu leśnego przy Jaśkowej Dolinie nazywana była przez następne 100 lat Johannisberg, czyli "Janowa Góra". Nazwa ta, w odróżnieniu od "Jäschkenthaler Wald", czyli Jaśkowego Lasu po drugiej stronie Jaśkowej Doliny, utrzymała się aż do początku XX wieku. Wówczas dopiero obie części kompleksu zaczęto nazywać wspólnym mianem Jaśkowego Lasu.

Senator Labes uczczony został nazwą ulicy Labesweg – dzisiejszej Lelewela. Ale dwie inne ulice: Johannisthal (Janowa Dolina – dzisiaj Matejki) i Am Johannisberg (Przy Janowej Górze – dzisiaj Sobótki) wspominając Jana, czyli Johanna, upamiętniały właśnie Johanna Labesa. Z tabliczek przy Labesweg nazwisko gdańskiego filantropa znikło oczywiście po 1945 r. jako "niepolskie". Zastąpiło je inne, rdzennie polskie nazwisko Joachima Lelewela, którego dziadek ze strony ojca nazywał się jeszcze Lölhöffel von Löwensprung. Nazwy "Janowej Doliny" i "Przy Janowej Górze" zostały także zniesione, aczkolwiek nie całkiem. Johanna Labesa wspomnieć można również korzystając z usług kulinarnych baru Neptun przy Długiej, bar ów mieści się bowiem w przyziemiu dwóch kamienic, z których jedna – ta po numerem 34 – była własnością rodziny należała od 1801 r. do Labesa. Innym domem, którego był właścicielem jest kamienica przy Chlebnickiej 30.

Ale o tym jak ulica Sobótki mimo wszystko jest wspomnieniem o Labesie, o czarownicach i nocach świętojańskich – w następnej części.

Na tropach gdańskiej Sobótki cz. II

Autor: Aleksander Masłowski

O nie-masońskiej kamienicy przy ul. Sobótki

Fot. Barbara F.

Przy tej okazji, jak to się niestety często zdarza, w opowieści o mocno zdewastowanych budynkach wkradają się pewne dość znaczące nieścisłości. Z okazji wzrostu zainteresowania potelewizyjnym kompleksem przy Sobótki, możemy w różnych miejscach obejrzeć fotografie dwóch efektownych budynków i ich rozsypujących się wnętrz, a przy okazji poczytać o tym, jak to jeden albo drugi, albo oba, należały w przeszłości do niezwykle tajemniczych i nieodmiennie rozpalających wyobraźnię masonów. Niestety, piszący o tych obiektach nie zadają sobie trudu sprawdzenia o czym w istocie piszą, przez co informacje o kompleksie wprowadzają zamęt w postrzeganie historii tego fragmentu dawnego Gdańska.

Na terenie dawnej siedziby telewizji

Na terenie dawnej siedziby telewizji znajdują się dwa duże obiekty. Jeden to budynek z charakterystyczną wieżą na wprost od wjazdu na posesję, drugi to kamienica (już z bliżej niewyjaśnionych względów nazwana "dworkiem") o dość popularnej na przełomie wieków neorenesansowej architekturze. Podstawą zamieszania informacyjnego jest prawdziwa skądinąd informacja zawarta w publikacjach Hanny Domańskiej, znawczyni gdańskiej masonerii. W książce "Gdański Zakon Synów Przymierza" autorka pisze: "Około 1925 roku zarząd loży nabył na własność budynek stojący we Wrzeszczu, na kultowym wzgórzu noszącym teraz nazwę Sobótka, a dawniej »Zinglershöhe«", natomiast w książce "Eugenia pod Ukoronowanym Lwem Dzieje Loży i wolnomularzy Gdańska i Sopotu, XVIII - XXI wiek" wspomina:

Około 1925 roku zarząd loży "Łańcuch nad Wisłą" nabył starą dziewiętnastowieczną restaurację noszącą nazwę »Zinglershöhe

Mieszkańcy willi przy ul. Sobótki 14

Zostawiając chwilowo na boku całkiem bogatą historię restauracji Zinglershöhe (czyli budynku o adresie Sobótki 15) zajmijmy się historią "dworku", czy też "willi masonów", jak to bywa ujmowane we wspomnianych wcześniej prasowych anonsach.

W II poł. XIX w. działka o numerze 20 przypisana do ulicy Jäschkenthaler Weg (Jaśkowa Dolina), należała do znanej gdańskiej rodziny patrycjuszowskiej Steffensów. W 1880 r. była przeznaczona pod zabudowę, a jej właścicielką stała się pani Johanna (lub Julianne) Grunwald z domu Papenguth, która zamieszkała tam wspólnie z (zapewne synem) Rudolfem Grunwaldem, mistrzem murarskim i rzeczoznawcą budowlanym. Obie rodziny - Grundwaldów i Papenguthów pojawiają się w Gdańsku od II poł. XIX w. i związane są z rzemiosłem budowlanym.

Do końca XIX w. wśród mieszkańców należącego do pani Grunwald budynku, pojawiają się dwie interesujące postaci, należące do świata gospodarczej i politycznej elity Gdańska. Pierwszą z nich jest Otto Münsterberg, kupiec drzewny i polityk, miejski deputowany, autor książek o gdańskim handlu i zagadnieniach urbanistycznych, który w 1898 roku wynajmuje okresowo (na lato) mieszkanie u pani Grunwald. W 1902 r. całą nieruchomość wynajmuje gdański kupiec i armator Theodor Rodenacker, właściciel linii żeglugowej, obsługiwanej przez parowce, niektóre noszące dość ciekawe nazwy, jak choćby "Blondynka" i "Brunetka", a także świadczące o przywiązaniu armatora do Gdańska, jak "Motława", "Dwór Artusa", czy "Oliwa". Oprócz morskiego biznesu Theodor Rodenacker zajmował się również lokalną polityką – jako miejski deputowany, i kulturą – jako promotor gdańskiego teatru. Nie jego jednak, a innego przedstawiciela tej rodziny, Eduarda Rodenackera, uhonorowano nazywając dzisiejszą ulicę Niemcewicza "Rodenackerstrasse".

Około 1901 r. następuje zmiana numeracji budynków w okolicy. Dotychczasowa działka o numerze Jäschkenthaler Weg (Jaśkowa Dolina) 20, staje się numerem 14 przy Am Johannisberg, czyli dzisiejszej ul. Sobótki.

W 1907 r. czytamy w księdze adresowej, że działka przy Sobótki 14 jest placem budowy – powstaje właśnie kamienica, której poświęcony jest ten artykuł. Pierwszym właścicielem nowego budynku, utrzymanego w modnym stylu "gdańskiego neorenesansu" był dr Michał Litewski, laryngolog, prowadzący wówczas praktykę lekarską przy Targu Węglowym 14/16. Dr Litewski był nie tylko lekarzem, ale również działaczem polonijnym. W takiej funkcji odnajdujemy go w 1906 r., kiedy powstaje w Wejherowie Spółdzielczy Bank Kaszubski - dr Litewski jest wśród jego założycieli.

Budowa trwała dość długo, skoro jeszcze w księdze adresowej z 1910 r. (a wiec wg stanu na rok 1909) dr Litewski mieszka przy Targu Węglowym, a w przy dzisiejszej Sobótki 14 jedynym lokatorem jest murarz nazwiskiem Czurlowski. Prawdopodobnie murarz mieszkał w niedokończonym budynku i nadzorował pozostałe do wykonania prace. Założyć trzeba, że dr Litewski zamieszkał w Jaśkowej Dolinie w roku 1910. Nie na długo jednak, bowiem już w roku 1912 właściciel mieszka przy ul. Św. Ducha 87/89, a w budynku przy Sobótki rezyduje kapitan Edler von der Planitz, osobisty adiutant następcy tronu, ze służącym Mundtem i boną nazwiskiem Hüter, której obecność wskazuje na to, że zamieszkiwała tam również rodzina kapitana, a przynajmniej jego dzieci.

Przez pewien czas budynek służy zatem jako dom do wynajęcia. Tak jest przynajmniej do 1915 r., kiedy dr Litewski przenosi się z Głównego Miasta do Jaśkowej Doliny, by mieszkać tam aż do końca I wojny światowej. Nie udało mi się ustalić jakie były dalsze losy lekarza, być może kiedy powstała wolna Polska wyjechał z Gdańska, by ofiarować swoje usługi odrodzonej, od tak dawna upragnionej ojczyźnie. W każdym razie w roku 1920 nie jest już właścicielem interesującego nas budynku.

Tu, w sposób charakterystyczny dla sytuacji gospodarczo-politycznej Gdańska w okresie pomiędzy zakończeniem I wojny światowej, a utworzeniem Wolnego Miasta, następuje kilkukrotna zmiana właściciela budynku. Władają nim kolejno: dr filozofii Heinrich Glaue, kupiec Christian Petersen, a wreszcie Andreas Barsoe, który pozostanie właścicielem aż do połowy lat 30.
Ów Barsoe to hotelarz, właściciel Hotelu Carlton, dawniej nazywającego się "Deutsches Haus", znajdującego się niegdyś pomiędzy dzisiejszymi Wałami Jagiellońskimi a Targiem Drzewnym.

W 1933 r. zaczyna się epizod stoczniowy w historii obiektu. Pozostający właścicielem Andreas Barsoe wynajmuje część budynku hrabiemu Edmundowi Komorowskiemu, wówczas jeszcze dyrektorowi banku, z czasem członkowi zarządu umiędzynarodowionej Stoczni Gdańskiej (Danziger Werft). Hrabia Komorowski będzie tam lokatorem aż do 1939 r. Drugą osobą związaną zarówno z budynkiem jak i z gdańskim przemysłem stoczniowym był Ludwig Noé.

Ludwig Noé urodził się w południowo-zachodnich Niemczech, po studiach na politechnice w Karlsruhe pracował jako inżynier u Rudolfa Diesla, w zakładach Hanomag, stoczni Kruppa w Kilonii, by w końcu trafić do Gdańska, gdzie w 1919 r. powołano go na dyrektora generalnego Stoczni Gdańskiej, która jako gdańsko-polsko-angielsko-francuska spółka o pełnej nazwie "The International Shipbuilding and Engineering Company Limited - Danziger Werft", stała się sukcesorką dawnej Stoczni Cesarskiej. Jako znawca materii budowy okrętów Ludwig Noé mianowany został także profesorem Politechniki Gdańskiej (Technische Hochschule). Poza działalnością zawodową i naukową był również politykiem – członkiem gdańskiego parlamentu w latach 1920-1924, sprawował również funkcję konsula generalnego Finlandii w Gdańsku. On to właśnie, mimo że mieszkał przy Werftgasse (Doki) 6, był właścicielem kamienicy o adresie Am Johannisberg 14 od połowy lat 30., aż do wybuchu II wojny światowej, kiedy właścicielką została niejaka Liselotte von Wegner. Wówczas Ludwig Noé, już jako emeryt, również tam zamieszkał. Warto dodać, że brat Ludwiga, Hermann Noé, był dyrektorem gdańskiej Stoczni Schichaua. Trzeba przyznać, że trudno sobie wyobrazić lepsze nazwisko dla stoczniowców niż Noe...

Tak kończy się przedwojenna historia kamienicy

Jak widać z powyższego wywodu przewinęło się przez nią kilka dość znaczących postaci. Nigdy jednak nie należała do wolnomularzy, co jej się ostatnimi czasy uparcie wmawia. Biorąc pod uwagę ilość lóż masońskich w dawnym Gdańsku i popularność tej formy zrzeszania się na przełomie XIX i XX w. można założyć z dużą dozą prawdopodobieństwa, że większość, jeśli nie wszyscy jej kolejni właściciele, należeli do masonerii. Ale w ten sposób "masońską kamienicą" można by nazwać większość domów liczących sobie więcej niż 100 lat. Jednoznacznie stwierdzić trzeba, że kamienica przy Sobótki 14 nigdy nie należała do żadnej z lóż masońskich. To odróżniało ją od stojącego po sąsiedzku budynku o numerze 15, ale jego historią zajmiemy się przy innej okazji.

Niezależnie jednak od tego, czy kamienica należała, czy nie należała do masonów lub cyklistów, fakt doprowadzenia tak urodziwego i zabytkowego budynku do stanu przerażającej ruiny woła o pomstę do nieba. Tym, którzy są za to odpowiedzialni... no cóż – po prostu hańba!

Autor: Aleksander Masłowski

Zdjęcia zrujnowanego obiektu

Na tropach gdańskiej Sobótki