Herb z Wielkiej Zbrojowni

Wszystko się zaczęło od … łaźni. W miejscu bowiem, w którym gdańszczanie w obawie przed zachłannymi Szwedami postawili pierwszy arsenał z prawdziwego zdarzenia, wcześniej znajdowała się łaźnia miejska. W powstałym magazynie broni - wielkiej sali przykrytej imponującym krzyżowym sklepieniem, wspartym na piętnastu granitowych filarach, rozgościły się militaria, którymi dysponowało miasto. Szczególnie ważni goście, którzy oglądali tutaj hakownice, falkonety, moździerze, kartaczownice, żelazne kule, garłacze i inny sprzęt napawający grozą, zapewne nabierali szacunku dla miasta. I taka też być może była polityka włodarzy miasta - zastraszenie ewentualnego wroga, a nie obawa przed potencjalnymi szpiegami.

Zbrojownia pełniła też funkcję swego rodzaju muzeum techniki, wojskowości, ale i … sztuki. Ponad reprezentacyjną salą przyziemia, oczy cieszyły okazy białej broni, rycerskie zbroje, maczugi, kusze, urządzenie będące pierwowzorem pompy, części powozów czy karet, a wszystkiemu temu towarzyszyły porozwieszane na ścianach obrazy.

Niewątpliwa atrakcją Zbrojowni był swoisty teatr figur, czyli zbiór napędzanych mechanicznie manekinów, odzianych w stylowe szaty lub zbroje, które potrafiły niejednego gościa solidnie przestraszyć. Królową Marię Ludwikę Gonzagę przywitała figura żołnierza … wystrzałem z muszkietu.

Przez prawie dwieście lat arsenał był schronieniem dla rzeźby Wilhelma van den Blocka. Artysta otrzymał życiowe zlecenie od Zygmunta III na wykonanie pomnika jego ojca, króla Szwecji Jana III, ale z powodu trudności finansowych i wojen szwedzkich nie zdołał go ukończyć. Dopiero pod koniec XVIII wieku pomnik został wywieziony na drugi brzeg Bałtyku, do Uppsali.  Abraham van den Block upiększył zatem obiekt, w którym wcześniej azyl znalazło największe dzieło jego wielkiego ojca Wilhelma.

Wielka Zbrojownia

Z wszystkim tym, co znajdowało się we wnętrzach zbrojowni bezwzględnie rozprawił się, długo wyczekiwany, Napoleon. Francuzi urządzili bowiem w Zbrojowni lazaret, a po ich odejściu z miasta okazało się, że wnętrza zostały ogołocone. Nie przestraszyła Francuzów, zdobiąca zachodnią pierzeję, kamienna postać Kozaka z mieczem w ręku, u stóp którego spoczywa głowa jego dowódcy Iwana Podkowy. Wąsaty wojak ściął swego dowódcę na rozkaz króla Stefana Batorego, a gdańszczanie uznali ten fakt za godny podziwu akt dyscypliny i poszanowania prawa. Napoleońscy żołnierze za nic sobie jednak mieli prawo, prawo własności.

Po powojennej odbudowie zabytek przeszedł w ręce artystów, co zapewne ucieszyło rzymską boginię sztuki Minerwę, otaczającą opieką gdański arsenał. Państwowa Wyższa Szkoła Sztuk Plastycznych, przemianowana z czasem na Akademię Sztuk Pięknych, przyciągała młodych artystów, którzy czynnie brali udział w procesie zmartwychwstawania miasta. Zbrojownia stała się jednak nie tylko symbolem pracy artystów lecz także życia kulturalnego Gdańska. Odbywały się tu przedstawienia teatralne, koncerty, wystawy, karnawałowe bale przebierańców i konkursy recytatorskie. Swoją działalność artystyczną rozpoczynali tu Zbyszek Cybulski, Jacek Fedorowicz, Bogumił Kobiela i Wowo Bielicki.

Na początku XXI wieku Zbrojownia odzyskała swoją dawną świetność. Konserwatorzy wzmocnili ceglane mury, kamienne rzeźby i detale architektoniczne, a dla nadania całości odpowiedniego blasku, zużyli dwa i pół tysiąca płatków 24-karatowego złota. Ostatnim elementem restauracji zabytku było zamontowanie pięciu turkusowych rzygaczy (rynien), wystających na trzy metry poza obręb budynku. Smocze pyski, stanowiące zakończenie rynien śmieją się w czasie deszczu z przechodniów, którzy z obawą spoglądają w ich kierunku. Rzygacze zostały zasklepione przez konserwatorów, o czym turyści ani gdańszczanie często nie wiedzą.

Ważne daty:

Koniec XVI w. - decyzja o budowie arsenału

1601-1609 r. - budowa obiektu

1699, 1768, 1911-1913 r. - istotne renowacje Zbrojowni

1945 r. - pożar wnętrza w wyniku działań wojennych

1947- 1965 r. - powojenna odbudowa

2004 - 2006 r. - gruntowna renowacja

Architektura:

Typowy przykład renesansu niderlandzkiego, obiekt zbudowany z czerwonej cegły holenderki, bogato zdobiony złoceniami i rzeźbami z piaskowca gotlandzkiego

Budowniczowie:

Autor projektu - Antoni van Obberghen

Kierownik prac budowlanych - Antoni van Obberghen, Jan Strakowski

Prace rzeźbiarskie - Abraham van den Block

Przyciąga wzrok:

Fasada od strony Targu Węglowego:

Czterosegmentowy układ elewacji przypominający patrycjuszowskie kamieniczki, kamienne portale ozdobione herbami podtrzymywanymi przez lwy, kopia rzeźby Kozaka z mieczem w ręku, postaci wojowników i pękające kule armatnie na szczytach

Fasada od strony ul. Piwnej:

Wysunięte ośmiokątne wieżyczki, wolno stojąca studzienka ozdobiona kratą, postać Minerwy – bogini sztuki i rzemiosła, kamienne portale ozdobione herbami podtrzymywanymi przez lwy, pięć rynien zakończonych smoczymi głowami, postaci halabardników na szczycie budowli, ozdobna attyka

Źródła:

1. Katalog Zabytków Sztuki - miasto Gdańsk

2. Jacek Friedrich, Gdańskie zabytki architektury do końca XVIII w.

3. Andrzej Januszajtis, Z uśmiechem przez Gdańsk

4. Piotr Mazurek,  www.spacery.gdansk.pl

Spichlerz Królewski /Fot. Aleksander Masłowski

Z paruset gdańskich spichlerzy, które kiedyś zajmowały nie tylko całą Wyspę Spichrzów, ale i inne, mniej lub bardziej przylegające do portu na Motławie tereny, przetrwało do naszych czasów w różnym stanie zaledwie kilka. Nie oznacza to oczywiście, że jakimś cudem wszystkim z nich udało się uniknąć zniszczenia. Takim szczęściem cieszą się zaledwie dwa. Pozostałe, które możemy dziś oglądać są efektem odbudowy po koszmarze 1945 r.

Większość spichlerzy ustawiona była szczytem do brzegu rzeki – nabrzeża portowego. Ustawienie wzdłuż nabrzeża było dość wyjątkowe. Jednym z dwóch istniejących dzisiaj spichlerzy, stojących równolegle a nie prostopadle do rzeki jest Spichlerz Królewski na Ołowiance.

Jego historia zaczyna się w połowie XV w. następującymi słowami: Zobowiązujemy się takoż w dworze tym dobry spichlerz dla przechowywania królewskich plonów uczynić i zbudować tak szybko jak damy radę. Tak w imieniu Miasta gdańska Rada obiecywała Kazimierzowi Jagiellończykowi spichlerz, a oprócz niego dwór (czytaj: pałac) ze stajnią na dwieście koni. Na obietnicy tej zaważyć miały słowa "tak szybko jak damy radę". Kazimierz Jagiellończyk nie doczekał jej realizacji, jego następcy przez kolejnych trzysta lat czekali na stajnię i dwór, by nigdy jej nie doczekać. Spichlerz stanął "już" w 150 lat od złożenia owej obietnicy.

Nieładnie nie dotrzymywać co się obiecało, jednak pamiętać trzeba, że moralność nie była, nie jest i nie będzie wpuszczana tam, gdzie zapadają decyzje polityczne, ważące na losach całych krajów i społeczeństw. Zwlekanie z wzniesieniem obiecanych królowi budynków wynikało zapewne początkowo z zamieszania i trudności związanych z trwającą trzynaście lat wojną z Krzyżakami, a później z bardzo ściśle realizowanej polityki samodzielności Gdańska i jego odrębności od Królestwa Polskiego. W ramach tej polityki nie mieściło się zapewnienie królowi takich oznak władzy jak pałac, a nawet towarzyszących mu stajni i spichlerza. By uniknąć chętnie promowanego przez polską literaturę obrazu chytrego, przebiegłego i niewdzięcznego Gdańska, który nie dotrzymywał obietnic złożonych nadmiernie łaskawemu polskiemu królowi, warto dodać, że "królewska łaska" była tylko formą spłaty gigantycznej pomocy finansowej, jakiej Gdańsk udzielił Jagiellończykowi, by ten mógł skutecznie wojować z Krzyżakami. Celowym również byłoby zauważenie, że z obietnic polskiego króla, wyrażonych w przywilejach dla Gdańska, wycofać próbowali się już jego bezpośredni następcy. A że im się to nie udało – to już całkiem inna sprawa.

Spichlerz Królewski / Hotel Królewski

Wracajmy jednak do królewskiego spichlerza. Zaczęło się od rozwiązania połowicznego, czyli oddania na potrzeby królewskiego zboża innego spichlerza. Wznoszenie tego właściwego rozpoczęto w 1606 r. Kierownictwo prac objął nie byle kto, bo sam Abraham van den Block, twórca kilku wspaniałych realizacji w centrum Miasta. Budowa trwała dwa lata. Jej efektem stał się siedmiopiętrowy budynek, wzniesiony nad samym brzegiem Motławy. Jak na spichlerz przystało wyposażono go w liczne okna, pozwalające na doświetlenie, a przede wszystkim na doskonałą wentylację wnętrza, co było niezbędne dla przechowywania zboża. Spichlerz miał także własny dźwig i wewnętrzną klatkę schodową. Trzy górne kondygnacje znalazły się pod dwuspadowym dachem, a artystyczne ciągoty Abrahama van den Blocka znalazły skromne ujście w dekoracji dwóch szczytów budynku, które przypominają kształtem sposób wieńczenia gdańskich kamienic. Otwory okienne trzech pięter poddasza rozdzielone są ceglanymi fryzami, ale prawdziwej urody nadają budynkowi manierystyczne woluty obramowujące oba szczyty.

Polskim królom dane było cieszyć się spichlerzem niecałe 200 lat. Aneksja Gdańska przez Prusy w końcu XVIII w. spowodowała przejęcie skromnego królewskiego majątku w Gdańsku przez króla pruskiego. Ów pruski król przekazał spichlerz na potrzeby swojej ogromnej, jak na ówczesne warunki armii. Na początku XIX w. w czasie kilkuletniego istnienia tzw. napoleońskiego Wolnego Miasta, spichlerz został za ogromne pieniądze odkupiony od francuskiej administracji okupacyjnej i w ten sposób stał się własnością Miasta. Jako magazyn służył Spichlerz Królewski przez cały niemal wiek XIX. Kiedy w jego ostatnich latach wzniesiono w sąsiedztwie spichlerza elektrownię, budynek stał się jej częścią.

Wiosna roku 1945 przyniosła Spichlerzowi Królewskiemu, podobnie jak większości Gdańska, znaczne zniszczenia. Wewnętrzna konstrukcja spłonęła w całości, zawaliły się również obie ściany szczytowe. Ze względu na pozostawanie spichlerza w kompleksie elektrowni, został on dość szybko odbudowany. Prawdziwy jednak "renesans" przyniósł mu jednak dopiero zmierzch XX w., kiedy to po likwidacji elektrowni przeznaczony został na cele hotelowe. Dzisiaj jest eleganckim hotelem z trzydziestoma pokojami, z których pięć ma charakter luksusowych apartamentów. Takie wykorzystanie starego spichlerza wydaje się być najlepszym, co mogło go spotkać po wiekach niekiedy burzliwej historii.

Autor: Aleksander Masłowski

ul. Osiek

Wieczorami słychać tu podobno szum wody, która przed laty płynęła licznymi odnogami kanału Raduni, w ciągu dnia gwar uczniów ulokowanych tutaj szkół, a pod budynkiem Poczty Polskiej pstrykanie aparatów fotograficznych przybywających z różnych stron świata turystów.

OSIEK, prastara słowiańska osada, miejsce, które upodobali sobie książęta gdańscy na swój gród, a później Krzyżacy na imponujący zamek, miejsce, które z czasem stało się enklawą biedoty, po wojnie zapomniane przez gdańszczan, a dzisiaj jakby wraca do łask.

Turyści, którzy przychodzą pod budynek Poczty Polskiej patrzą na niego przez pryzmat pierwszych czternastu godzin II wojny światowej. Słuchają opowieści o bohaterskiej obronie załogi poczty, o przytłaczającej przewadze oddziałów policji gdańskiej, SS i S.A., o śmierci dowódcy Konrada Guderskiego, a także o 11-letniej Erwince Borzychowskiej, która zmarła w szpitalu poparzona płonącą benzyną, a której pomnik z brązu stanął w październiku 2005 r. na terenie Zespołu Szkół Łączności.

Miejsce to ma też inną, mniej znaną historię. Na początku XVII wieku wybudowany tu został Dom Poprawy, a jego pensjonariusze zatrudniani byli przy produkcji sukna, wykorzystując przy tym wody kanału Raduni. Kiedy na początku XIX wieku zaczął powstawać zespół penitencjarny przy ul. Kurkowej, Prusacy wyburzyli budynek i w latach 1838-44 postawili na jego miejscu nowoczesny szpital garnizonowy. Z dawnego więzienia do dzisiaj, na ul. Sukienniczej, przetrwała część muru okalającego teren zakładu karnego.

Po utworzeniu Wolnego Miasta Gdańska obiekt przeszedł w ręce polskiej Dyrekcji Okręgowej Poczty i Telegrafu, a w styczniu 1925 roku zaczęła w nim funkcjonować najważniejsza poczta polska w Gdańsku, która otrzymała nr 1. W 40 rocznicę napaści hitlerowskiej na Polskę odsłonięty został Pomnik Obrońców Poczty Polskiej.

Wszystkie zmiany zachodzące na dawnym Placu Heweliusza od końca XVII wieku „obserwował” skromny, dwukondygnacyjny Dom Dobroczynności, w którym bezdomni, żebracy, sieroty i ... dzieci z nieprawego łoża, znajdowali opiekę. Wnętrze budynku wypełniały między innymi sale szkolne, jadalnia i warsztat tkacki, oraz niewielka kaplica z organami. Dzisiaj obiekt przy ul. Sierocej pełni funkcję urokliwego, acz niedokapitalizowanego budynku mieszkalnego.

Budynek Gdańskich Szkół Autonomicznych

Okazały, ceglany budynek dzisiejszych Gdańskich Szkół  Autonomicznych, kontrastujący ze skromnym Domem Dobroczynności, powstał w 1875 roku i od początku służył szkolnictwu, które w XIX wieku uległo poważnym przeobrażeniom. Od 1456 roku Gdańsk podzielony był na sześć parafii, przy których funkcjonowały szkółki parafialne. Młodzież kształciła się przy kościołach Mariackim, św. Jana, św. Katarzyny, św. Bartłomieja, św. Barbary oraz św. Piotra i Pawła.

W nowoczesnym, jak na owe czasy budynku, uczyła się młodzież męska, początkowo zgodnie z sześcio-, a później ośmioletnim systemem kształcenia, który przewidywał zastąpienie łaciny językiem niemieckim i wprowadzenie dodatkowego języka obcego (angielskiego bądź francuskiego).

Do neogotyckiej bryły szkoły w 1903 roku dobudowana została łaźnia, która w znaczny sposób podniosła rangę szkoły, a jednocześnie przyczyniła się do poprawy stanu sanitarnego mieszkańców dzielnicy. W latach trzydziestych XX wieku zaledwie 12 procent mieszkań w okolicy posiadało własną łazienkę, toteż idea stworzenia łaźni miejskiej spodobała się gdańszczanom i miesięcznie korzystało z niej około 5 tysięcy osób. Niewiele później powstały jeszcze cztery takie obiekty, m. in. przy ul. Jaskółczej na Dolnym Mieście i ul. Strajku Dokerów w Nowym Porcie.

Na początku XX wieku dobudowane zostało boczne skrzydło szkoły, które również przeznaczone było dla chłopców. Dziewczęta uczyły się we wcześniej powstałej szkole nad kanałem Raduni, przy ul. Rybaki Dolne, jednakże był to budynek znacznie skromniejszy, bez żadnego zaplecza socjalnego.

Ulica Osiek, przy której znajduje się szkoła, znakomicie wyróżnia się dzisiaj szerokością od pozostałych ulic na tym obszarze, a wynika to z faktu, że przed laty przebiegał tędy jeden z kanałów Raduni, zasypany z początkiem XX wieku. Przed wiekami nie ona jednak była głównym traktem na Osieku, lecz skromna, dzisiaj zaniedbana i co najgorsze „okaleczona” przecinającym ją powojennym budynkiem ulica Panieńska (Jungfrauengasse). To ona stanowiła centrum rybackiej dzielnicy, to na niej stał ratusz zwany polskim, bo nawet w czasach krzyżackich Hakelwerk, czyli Osiek, funkcjonował na prawie polskim. W latach dwudziestych XX wieku ta mała uliczka słynęła z wielu ... domów publicznych.

Osiek i jego sąsiedztwo cz. II

Autorzy: Marek Chomicki i Ewa Kowalska

Źródła:
1. „Historia Gdańska” – praca zbiorowa pod red. E. Cieślaka
2. „Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego” - pod redakcją St. Gierszewskiego
3. „Z uśmiechem przez Gdańsk” – A. Januszajtis, Zb. Jujka
4. „Miasto magicznych przestrzeni” – J. Samp
5. „Pomorze Wschodnie pod rządami księcia polskiego Władysława Łokietka w latach 1306-1309” – Błażej Śliwiński
6. Artykuły prasowe autorstwa Andrzeja Januszajtisa

Tekst był publikowany na stronie gdańskich przewodników

[[Pokaż jako pokaz slajdów]]