W ramach szkolenia zorganizowanego przez Koło Przewodników Turystycznych przy PTTK o/Gdańsk, miałam przyjemność zwiedzić kościół ojców cystersów w Gdańsku Oliwie. Naszymi cicerone byli: ojciec Filip Krzemień i ojciec Albin Chorąży.

Zakon ojców cystersów w Gdańsku Oliwie - pierwsza myśl, jaka przychodzi do głowy, to bazylika archikatedralna z przylegającymi do niej zabudowaniami klasztornymi i piękny park. To prawda, jest to opactwo cysterskie, ale cystersów nie ma w nim od prawie już 200 lat.

Obecnie oliwscy cystersi są gospodarzami kościoła parafialnego Matki Bożej Królowej Korony Polskiej przy ulicy Polanki 131. Ich dom zakonny, jest klasztorem filialnym opactwa cysterskiego, znajdującego się w Szczyrzycu (powiat Limanowa), 40 km na południe od Krakowa.

W marcu 1945 roku opat szczyrzycki O.Benedykt Biros zwrócił się do młodych ojców i zaproponował, by rozpoznać terenowo w Polsce dawne klasztory cystersów i objąć w posiadanie te placówki, które znajdowały się w lepszym stanie. Po przybyciu do Gdańska, przybyli zakonnicy zostali skierowani, przez biskupa Karola Marię Spletta, do kościoła protestanckiego. Zaś ich domem zakonnym został budynek przy ulicy Polanki 131. W chwili obecnej, dom zamieszkuje sześciu ojców cystersów.

W roku 1988 biskup Tadeusz Gocłowski utworzył przy kościele cystersów nową parafię poświęconą Matce Bożej Królowej Korony Polskiej. Inauguracja działalności odbyła się 21 sierpnia, w dniu św. Bernarda. Obecnie parafię zamieszkuje około 8000 wiernych i są to przeważnie ludzie starsi wiekiem.

Historię duchowości cystersów mogliśmy poznać dzięki prelekcji ojca cystersa Filipa Krzemienia

Cystersi (SOCist. ) to jeden z mnisich zakonów katolickich, wywodzący się z benedyktynów i posługujący się regułą św. Benedykta z Nursji, żyjącego na przełomie wieków V i VI.

Zakon został założony w 1098 przez św. Roberta z Molesme (+1111). Opuścił on zakon benedyktynów, wraz z osiemnastoma mnichami i założył klasztor we Francji, w miejscowości Cîteaux (Cistercium) koło Dijon. Robert wrócił do Molesme w 1099 roku i pozostał tam już do śmierci. Jego następcą, w Cîteaux, został św. Alberyk (+1108), a po nim, od 1109, św. Stefan Harding (+1134). Zakon cystersów czci wymienione osoby jako ojców założycieli.

W 1100 roku papież Paschalis II oddał Citeaux pod opiekę Stolicy Apostolskiej .

Ojciec Filip Krzemień

Św. Alberyk wprowadził strój odmienny od tego, jaki noszą ojcowie benedyktyni. Zamiast czarnego , cystersi noszą biały habit z czarnym szkaplerzem, przepasany płóciennym pasem, przez co są nazywani ,,białymi mnichami”.

Charakterystykę duchowości cystersów można przedstawić w trzech punktach:

1. Surowe i przez to "pełne" przestrzeganie Reguły św. Benedykta

2. Skrajne ubóstwo

3. Eremicki styl życia

Cystersi z reguły lokowali swoje siedziby w trudnych, odosobnionych miejscach, głównie w dolinach - w odróżnieniu od benedyktyńskich opactw, które były budowane na wzgórzach.

Zazwyczaj dolinami tymi płynęły rzeki, bądź strumienie, które były przez cystersów „zaprzęgane” do pracy. Powstawały nad nimi młyny, folusze, kuźnie, papiernie i wiele innych zakładów.

W miejscu, gdzie się osiedlali, cystersi wprowadzali nową kulturę agrarną i olbrzymi postęp techniczny w rzemiośle oraz rolnictwie. Ich klasztory były w średniowieczu ważnymi ośrodkami kultywującymi kulturę, naukę i medycynę. Większość wśród zakonników stanowili mnisi pracujący, natomiast kapłanów było niewielu.

Żyli według idei ubóstwa ewangelicznego. Ich życie miało naśladować ziemskie życie Jezusa Chrystusa. Mnisi musieli wyrzec się wszelkiego bogactwa, a duży nacisk był położony na surowość obyczajów.

Zakon wydał ok.850 świętych i błogosławionych. Najbardziej znanym był św. Bernard z Clairvaux. Żył w latach 1090-1153, od 1115roku był opatem klasztoru Clairvaux. Odegrał dużą rolę jako propagator II wyprawy krzyżowej. Dysponował wieloma wrodzonymi talentami- wiedzą filozoficzną, silną osobowością i duchowością. Był doradcą książąt, biskupów i papieży. Był znakomitym oratorem. Tytuł "doktora miodopłynnego", zyskał dzięki porywającemu słuchaczy charakterowi swych mów. W roku 1174 został kanonizowany, zaś w 1830 roku ogłoszono go doktorem kościoła.

Opat Stefan Harding, a po nim św. Bernard z Clairvaux, przyczynili się do znacznego rozkwitu zakonu. W latach 1113-15 powstały protoopactwa La Ferté, Pontigny, Clairvaux i Morimondo, które następnie dały początek nowym opactwom.

Klasztor oliwski pochodził pośrednio od opactwa Clairvaux. Jego filią był duński klasztor w Esrum ufundowany w 1151 roku. Kolejnym klasztorem tej linii filiacyjnej był klasztor w Kołbaczu na Pomorzu Zachodnim ufundowany w 1173 roku. To właśnie z Kołbacza cystersi przybyli do Oliwy. Na ich czele stał opat Bernard Dithard. Oficjalne objęcie klasztoru nastąpiło 2 lipca 1186 roku ( klasztor w Oliwie istniał do 1831r, do likwidacji przez władze pruskie).

W roku 1134 cystersi w Europie, posiadali ponad 70 opactw, a w 1153 już 345.

W chwili obecnej na świecie żyje około 3 tysiące cystersów, z czego połowa to kobiety.

W Polsce nie ma żeńskich klasztorów cysterskich. Są cztery opactwa męskie - Szczyrzyc, Jędrzejów, Mogiła i Wąchock. Opactwa te mają swoje filie.

Zakonnicy cysterscy składają śluby czystości, ubóstwa i posłuszeństwa. Obowiązuje dewiza św. Benedykta z Nursji - Ora et Labora - Módl się i Pracuj.

W 1664 roku z cystersów wyodrębnił się zakon trapistów (OCSO), który został zatwierdzony przez Stolicę Apostolską w 1894 roku. Pełna nazwa to Zakon Cystersów Ściślejszej Obserwancji.

Strój trapisty od cysterskiego różni się tylko paskiem - ten cysterski jest płócienny zaś u trapistów, skórzany.

Reguła trapistów jest uważana za najbardziej surową w kościele katolickim. Zakłada pełną izolację od świata, milczenie, posty, oddanie się modlitwie i pracy. Siedem razy dziennie trapiści zbierają się na modlitwie brewiarzowej. Dzień rozpoczynają o godzinie 3.00. Ich kaplice i pomieszczenia zakonne są bardzo skromnie wyposażone, bez zbędnych ozdób. Najważniejszy jest ołtarz i tabernakulum.

Dzieje kościoła Matki Bożej Królowej Korony Polskiej i historię cystersów po 1945r, w Oliwie przedstawił ojciec Albin Chorąży

Kościół zajmowany obecnie przez cystersów jest kościołem poewangelickim. Decyzja o jego budowie zapadła w 1903 roku. Lokalna wspólnota protestancka budowała go od 1910 roku.

Poświecenie świątyni pod wezwaniem Kościół Zbawiciela ( Pojednania) nastąpiło 31.10 1920 roku w dniu Święta Reformacji. Finansowo przedsięwzięcie wsparła cesarzowa Eugenia, żona cesarza niemieckiego Wilhelma II.

Był to kościół wotywny (dziękczynny znak) za zwycięstwo nad cesarzem Napoleonem III i Francją w 1870 roku.

Zaprojektował go profesor architektury Politechniki Gdańskiej Karl Weber.

Podobnie jak większość gdańskich kościołów, budowanych w tym okresie , prezentuje styl neogotycki. Styl ten był wtedy bardzo popularny, a było to związane z odbudową zamku w Malborku - siedziby cesarza Niemiec. Podobne świątynie możemy zobaczyć w Gdańsku na ulicy Sobótki (1899r), przy ul. Kartuskiej ( 1904r), we Wrzeszczu (1911r), w Sopocie (1901r).

Budynek jest zbudowany na planie prostokąta i orientowany, co oznacza , że prezbiterium skierowane jest na wschód. Jest to związane z tym, że Chrystus zwany jest wschodzącym słońcem. Przed Soborem Trydenckim msze św. odprawiane były tylko rano i w kościołach orientowanych, wchodzących do świątyni wiernych, witało słońce świecące z absydy prosto w oczy. Był to widomy znak obecności Zbawiciela.

Od zachodu kościół zamknięty jest wieżą, której początkowa wysokość wynosiła 65,5m. Obecnie, po remoncie jest wyższa. Przebudowano ją, gdyż kryta dachówką drewniana konstrukcja, groziła zawaleniem. Na szczycie wieży znajdowała się kiedyś korona.

Fasada od ulicy Podhalańskiej, czyli południowa, wygląda jak wejście do miasta i w niej właśnie, przed wojną, znajdowało się główne wejście do kościoła. Obecnie główne wejście jest od południa, obok wieży.

Wnętrze rozświetlone jest wysokimi, ostrołukowymi oknami, z których każde jest inne. Podobno tylko dwa są identyczne. Które? A, to już zagadka dla zwiedzających.

Nawa główna, w porównaniu z bocznymi, jest bardzo szeroka, nakryta sklepieniem siatkowym. Z tyłu kościoła, pod wieżą, znajduje się kaplica św. Bernarda,  zaś w czasach protestanckich była tam chrzcielnica (baptysterium).

Na zdjęciach historycznych (do obejrzenia www.oliwa.cystersi.pl) widać, że wnętrze pomalowane było w ciemne wzory. Obecnie biały kolor ścian rozjaśnia i optycznie poszerza wnętrze. Z obu stron kościoła, w nawach bocznych, były zamontowane antresole, pod którymi znajdowały się okna, doświetlające część parterową. Obecnie są one zamurowane i znajdują się tam stacje Drogi Krzyżowej, zaś antresole zdemontowano. Wykorzystano je do budowy nowego ołtarza. Zaprojektował go w roku 1947 malarz, grafik z Torunia prof. Jerzy Hoppen. Stary, ewangelicki ołtarz w formie drzewa życia, przedstawiający historię zbawienia człowieka, z osobami Adama i Ewy, zwieńczony krzyżem zdemontowano. Wspomniany krzyż znajduje się obecnie w południowej nawie bocznej.

Obecny ołtarz swoim kształtem nawiązuje do stylu, w jakim wybudowano kościół. Wieńczą go gotyckie pinakle, dekorowane żabkami. Najważniejszą część ołtarza, tabernakulum z chrystogramem czyli monogramem będącym symbolem Jezusa Chrystusa, w formie akronimu - IHS, zdobią złocone uszaki w kształcie winorośli.

Tabernakulum w języku łacińskim oznacza namiot, a przed zbudowaniem murowanej świątyni, Arka Przymierza była przechowywana właśnie w namiocie.

Nad tabernakulum znajduje się wizerunek Matki Bożej Królowej Korony Polskiej. Nie jest to jednak obraz, lecz feretron, wykonany w Gdańsku w 1754 roku i noszony kiedyś uroczyście przez pielgrzymów niemieckich, w drodze do Kalwarii Wejherowskiej, dokąd od 342 lat co roku, z Oliwy, wyrusza uroczysta pielgrzymka. Podobny feretron znajduje się w archikatedrze oliwskiej i służy temu samemu celowi.

Ołtarz zdobi również sześć postaci. Na wysokości tabernakulum, po bokach stoją figury św. Piotra i św.Pawła.

Który jest który, poznajemy oczywiście po atrybutach. Piotr to ten z kluczem ( do Królestwa Niebieskiego) i księgą ( symbol pisanych przezeń listów pasterskich). Paweł również pisał listy, stąd księga i dodatkowo miecz. Św. Pawła, jako obywatela Rzymu, ścięto przy pomocy miecza. Ponadto jest to nawiązanie do jego słów - słowo Boże jest jak miecz obosieczny.

Wyżej, na wysokości feretronu znajdują się cztery postaci. Dwie, obok Matki Bożej, trzymające księgi, są niezidentyfikowane, ale można założyć, że są to dwaj ewangeliści, którzy najwięcej pisali o Maryi, a więc św. Jan i św. Łukasz.

Pozostałych dwóch, to św. Benedykt w czarnym habicie i św. Bernard w białej kukulli czyli szacie zakładanej przy odmawianiu brewiarza. Pastorały symbolizują godność biskupa lub opata, zaś księga wskazuje na twórcę reguły zakonnej.

Okna ambitu, za ołtarzem ozdobione są witrażami, które przedstawiają cztery sceny z życia Chrystusa, a więc - Narodzenie, Ukrzyżowanie, Zmartwychwstanie i Wniebowstąpienie.

Pierwotnie witraże były monochromatyczne, obecnie posiadają kolorowe wstawki i są złożone z dość dużych płaszczyzn. Ich autorem był profesor uczelni z Berlina, mieszkający w Gdańsku w latach 1910-39 Fritz Ulle (?).

Kolorowe wstawki dodano np. jako aureole nad głowami Maryi i św. Józefa w scenie Narodzenia. W czasach protestanckich aureol nie było, ponieważ protestanci nie uznają świętych.

Po obu stronach ołtarza zwracają uwagę nowe stalle i umieszczone nad nimi herby. Ten po lewej jest herbem cysterskim wywodzącym się z Citeaux i Szczyrzyca. Ten zaś po prawej zmienia się w zależności od tego jaki biskup ma pod nim zasiąść.

Zwiedzając Archikatedrę oliwską i zespół pocysterski wraz z parkiem, warto nieco zboczyć i odwiedzić dzisiejszą siedzibę gdańskich cystersów.

Autor: Ewa Czerwińska (sporządzone na podstawie wykładów ojców cystersów)

[Pokaż jako pokaz slajdów]

Tytuł:

Miasto Gdańsk, GOT i PTTK o/Gdańsk zapraszają na bezpłatny spacer po Gdańsku związany z historią Solidarności. Mieszkańców i turystów oprowadzi licencjonowany przewodnik turystyczny.

Liczba miejsc jest ograniczona - maksymalnie 40 osób danego dnia.

Zgłoszenie udziału: e-mail na adres blaszczyk@gdansk4u.pl lub pod nr tel.: (58) 301 43 55. Przyjmowanie zgłoszeń do dnia 27 sierpnia (piątek) do godz.: 15.00.

Tytuł:

Miasto Gdańsk, GOT i PTTK o/Gdańsk zapraszają na bezpłatny spacer po Gdańsku związany z historią Solidarności. Mieszkańców i turystów oprowadzi licencjonowany przewodnik turystyczny.

Liczba miejsc jest ograniczona - maksymalnie 40 osób danego dnia.

Zgłoszenie udziału: e-mail na adres blaszczyk@gdansk4u.pl lub pod nr tel.: (58) 301 43 55.  Przyjmowanie zgłoszeń do dnia 27 sierpnia (piątek) do godz.: 15.00.

Anna Perz i Tomasz Cecot

Przewodnicy turystyczni - Anna Perz i Tomasz Cecot zaprosili mnie na spacer po Drodze Królewskiej w Gdańsku. Skorzystałam z wielką radością i przyznam, że dawno się tak nie uśmiałam.

Dziękuję Wam Aniu i Tomku i pozwólcie, że teraz ja zaproszę Czytelników iBedekera na wspólną wędrówkę.

Zapraszam.

Click here to view the embedded video.

Ania Perz zaprasza do zwiedzania Gdańska, Sopotu i Gdyni
Tomasz Cecot doktorem biologii

Z powodu dłuższego wyjazdu Tomasza Cecota, spacer po Gdańsku nie jest kontynuowany. Może jednak kiedyś...

Filmowy przewodnik po Gdańsku dla dzieci

Jesteś licencjonowanym przewodnikiem turystycznym lub pilotem wycieczek? Chcesz stworzyć swój profil na iBedeker.pl ?

Zapraszam do kontaktu - Ewa Kowalska - sikorzanka@gmail.com

Do udziału w spotkaniu radni zaprosili Waldemara Rydlewskiego, Jacka Łapińskiego i Karolinę Kocińską z GZNK, Przemysława Guzowa z Twierdzy Gdańsk, Miejskiego Konserwatora Zabytków Janusza Tarnackiego oraz Wojciecha Trzebiatowskiego i Michała Klugmanna ze Stowarzyszenia Gertruda - organizacji pozarządowej, zrzeszającej pasjonatów pragnących działać i wspólnie ratować dziedzictwo kulturowe na terenie województwa pomorskiego.

Click here to view the embedded video.

Przewodniczący komisji Marek Bumblis przypomniał również o sprawie rozkradanego muru Bramy Kolejowej przy Bastionie Żubr . Ze wspomnianej przez niego odpowiedzi wiceprezydenta Wiesława Bielawskiego z dnia 4 maja wynika, że władze Gdańska zwrócą się do Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, z prośbą o zastosowanie instrumentów prawnych, nakazujących obecnemu właścicielowi fragmentu zabytkowego dworca, podjęcie natychmiastowych działań, mających na celu zabezpieczenie rozkradanego muru.

Ewangelia wg św. Jana mówi - "Błogosławieni, którzy nie widzieli, a uwierzyli". Ja oczywiście uwierzyłam w słowa, które padły podczas posiedzenia, a które mówiły o zamurowaniu wejścia do kazamatów św. Gertrudy, niemniej tak dla pewności wszelkiej, poszłam to dzisiaj sprawdzić. Rzeczywiście, tchnąca wilgocią" jama" od strony fosy jest już niedostępna dla niepowołanych osób. Brawo!

Teraz czas na realizację obiecanej przez wiceprezydenta prośby i... moją kolejną wizytę u stóp Bramy Kolejowej. Zajdę tam na pewno...

Gdańska Organizacja Turystyczna, Urząd Miasta Gdańsk i PTTK o/Gdańsk zapraszają na spacery po Gdańsku z przewodnikiem, które odbędą się ramach Światowego Zjazdu Gdańszczan:

Trasy wycieczek:

1. Szlakiem Wielkich Miłości – Stare i Główne Miasto

Poznaj historie i legendy miłosne związane m. in. z wybitnym uczonym Janem Heweliuszem, dramatyczną miłość Maurycego Ferbera do ukochanej Anny Pileman, odkryj sekret Mikołaja Kopernika oraz wiele innych romansów dawnych mieszkańców grodu nad Motławą.

Zbiórka uczestników pod pomnikiem Jana Heweliusza, przed Ratuszem Staromiejskim o godz.: 12.00

Czas trwania spaceru: 2 h

2. Oliwa – śladami cystersów

Odkrywanie uroków i tajemnic dawnego opactwa cystersów, podziwianie architektury zabytków oraz podziwianie bogactwa przyrody Parku Oliwskiego to wszystko czeka na nas w Oliwie.

Zbiórka uczestników przy głównej bramie wejściowej do Parku Oliwskiego, ul. op. Jacka Rybińskiego o godz.: 12.00

Czas trwania spaceru: 2 h

3. Śladami sławnych gdańszczan – Stare i Główne Miasto

Wybitni uczeni, wspaniali artyści i twórcy kulturowego dziedzictwa miasta. Wielcy gdańszczanie: Jan Heweliusz, Artur Schopenhauer, Gabriel Fahrenheit, Daniel Chodowiecki i wielu innych. Niech Gdańsk kojarzy się nam ze znakomitymi obywatelami tego miasta.

Zbiórka uczestników przy Fontannie Czterech Kwartałów na przeciwko Kaplicy Królewskiej, ul. Św. Ducha o godz.: 12.00

Czas trwania spaceru: 2,5 h

Udział w spacerze jest bezpłatny, maksymalna liczba osób w grupie to 50 osób

Z powodu dużego zainteresowania i ograniczonej ilości miejsc na bezpłatne spacery z przewodnikiem po Gdańsku – zgłoszenia należy przesyłać na e-mail: miazga@gdansk4u.pl do dnia 21 maja 2010 r.  do godziny 15.00

O projekcie Miasto Miłości

Jan Daniluk

Lubię słuchać Jana Daniluka, to rzecz pewna. Dawniej referent d.s. programowych PKFM "Twierdza Gdańsk", dzisiaj asystent prasowy Biura Edukacji Publicznej IPN o/Gdańsk, nie tylko fascynuje ogromem wiedzy, ale również oczarowuje elokwencją. Pierwszy raz miałam przyjemność słuchać go podczas spaceru po Forcie Grodzisko, zorganizowanego dla gdańskich przewodników. Natychmiast zostałam jego fanką...

Dzisiaj (czwartek, 21 stycznia) ponownie miałam okazję wysłuchać jego prelekcji, tym razem dotyczącej korporacji akademickich, działających w Trójmieście od 1904 r.

Spotkanie miało miejsce w Galerii Mariackiej Civitas Christiana, w której odbywają się cykliczne "Wieczory Mariackie", adresowane do miłośników Gdańska i Pomorza. W każdy trzeci czwartek miesiąca, mieszcząca się przy ul. Mariackiej 48 galeria, proponuje wykłady, dyskusje czy pokazy filmów dedykowane tym wszystkim, którzy pragną poszerzyć historyczną wiedzę o najbliższej okolicy. Ich organizatorami są oddział gdański Stowarzyszenia Civitas Christiana oraz Oddziałowe Biuro Edukacji Publicznej IPN w Gdańsku.

W Galerii Mariackiej

- Chcę powiedzieć dużo, a jednocześnie nie zamęczyć - rozpoczął prelekcję bohater wieczoru i udało mu się to bez problemu. Poprowadził słuchaczy przez fragmenty historii związane z korporacjami akademickimi w Gdańsku - przybliżył ich istotę, podał ważne daty graniczne, opowiedział o podziale i insygniach, o etapach rozwoju, wreszcie wspomniał jakie korporacje akademickie działają dzisiaj. Na zakończenie zachęcił do dyskusji, która była naprawdę ożywiona i być może przekroczyła zaplanowane ramy czasowe.

W spotkaniu brali udział użytkownicy Forum Dawny Gdańsk i Wolnego Forum Gdańsk, członkowie Pomorskiego Stowarzyszenia Sympatyków Transportu Miejskiego, korporanci z K!Polonia i Z.A.G.! Wisła, gdańscy przewodnicy turystyczni oraz niezrzeszeni miłośnicy Gdańska. Tuż przed rozejściem się gości, usłyszałam głos gospodarza wieczoru Waldemara Jaroszewicza.

Przyszły korporant ?

- I tak bym chciał, żeby wyglądały te spotkania.

Ja też, pomyślałam i już zapisałam w kalendarzu datę kolejnej prelekcji w ramach "Wieczorów Mariackich" - 18 lutego, Grzegorz Berendt i „Powrót Polski nad Bałtyk w 1920 r.”.

Jan Daniluk o korporacjach akademickich - wideo

Budynek Rejonowego Urzędu Pracy, dawnej Szkoły Wojennej

Spacer zatytułowany „Wokół Twierdzy Grodzisko” rozpoczynamy przy dzisiejszym budynku Rejonowego Urzędu Pracy przy ul. 3-go Maja, sąsiadującym z terenem, który od początku XVI wieku należał do bardzo bogatego Towarzystwa Strzeleckiego, tzw. Bractwa Kurkowego. W połowie XIX wieku organizacja ta sprzedała część swojej ziemi miastu, które zbudowało przy Nowych Ogrodach, kompleks budynków związanych z wymiarem sprawiedliwości – sąd, więzienie i areszt śledczy. W miejscu, w którym do niedawna funkcjonowało mini-targowisko, do 1945 r. stał trzykondygnacyjny Dom Bractwa Kurkowego. Wyróżniał się nietuzinkową urodą, a hala widowiskowa dla pięciuset osób obsługiwała wszystkie znaczące imprezy ówczesnego Gdańska. Niemcy nazywali go Friedrich Wilhelm Schützenhaus. Pod koniec wojny przebywali w nim uchodźcy z Prus Wschodnich, głównie kobiety i dzieci. W styczniową, mroźną noc 1945 r., trafiony bombą lotniczą spłonął i unicestwił żywot wielu bezbronnych ludzi.

Sąsiadujący z Domem Kurkowym budynek, mieszczący dzisiaj Rejonowy Urząd Pracy, powstał na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XIX w. jako Szkoła Wojenna. Gdańsk był w tym czasie tzw. miastem garnizonowym, gdyż aż 10 procent mieszkańców było związanych z wojskiem, więc istnienie tego typu szkoły było uzasadnione. Po demilitaryzacji w budynku funkcjonował Urząd Podatkowy.

Ulica 3-go Maja, którą dochodzimy do dworca PKS, oddanego do użytku w 1972 r., została wytyczona w pierwszej połowie XIX w. Od początku była nazywana promenadą i gdańszczanie byli z niej bardzo dumni. W latach wojennych hitlerowcy zmienili nazwę ulicy na Horst Hoffman Wall. Od XIX w. tereny leżące wzdłuż ulicy, u podnóża Grodziska, służyły jako nekropolie. Wcześniej zmarli byli chowani w świątyniach lub ich pobliżu, a dopiero Kodeks Napoleona, który został wprowadzony podczas pierwszego Wolnego Miasta Gdańska nakazywał, ze względów epidemiologicznych, chowanie zmarłych poza obrębem murów miejskich.

Promenada

Dostojny dworzec kolejowy, budowany przez cztery lata, przyjął pierwszego podróżnego w 1900 roku i od początku podbił serca gdańszczan. Neorenesansowa budowla z elementami secesji była wspaniałą wizytówką i dumą miasta, niewiele bowiem dworców w Europie mogło równać się z nim urodą. Architekci Rudell, Thoemer i Cuny, stworzyli budynek, kojarzący się z ... lokomotywą, w którym wieża przypomina komin, duże okrągłe okno głównego budynku - koło zamachowe, a niższa część - tender.

Po raz pierwszy kolej pojawiła się w Gdańsku w 1852 r. Dotarła do miasta od strony południowej, więc dworzec zlokalizowano przy ul. Toruńskiej. Wybudowanie w 1870 r. linii biegnącej na zachód, w kierunku Szczecina, wymusiło przebudowę infrastruktury kolejowej. Jednocześnie likwidacja wałów i fos (koniec XIX w) spowodowała, że znalazła się odpowiednio duża, wolna parcela. Zapadła więc słuszna decyzja o ulokowaniu nowego dworca w pobliżu dotychczasowego przystanku „Brama Wyżynna”, do którego schodziło się z prowadzącej osiem metrów wyżej promenady krętym zejściem, nazwanym żartobliwie przez mieszkańców „trąbą słonia”

Stosunkowo nowym obiektem na trasie spaceru jest Cmentarz Nieistniejących Cmentarzy. Jego „matką chrzestną” jest p. Kalina Zabuska, starszy kustosz w Muzeum Narodowym w Gdańsku . Jej pomysł stworzenia miejsca, gdzie 1 listopada mogą postawić świeczkę wszyscy ci, których bliscy z różnych powodów nie mają swoich grobów, został zrealizowany przez władze miasta w 2002 roku .

Usytuowanie cmentarza w pobliżu kościoła Bożego Ciała nie jest przypadkowe. Tutaj bowiem, do 1956 roku znajdowała się nekropolia, zlikwidowana, jak wiele innych, w drugiej połowie XX wieku. Spacerując po niewielkim, zadbanym terenie napotkamy macewę żydowską, grób luteranina, kalwinisty czy katolika, i wszystkie te cenotafy są jakby krzykiem cmentarzy, które nie chciały i nadal nie chcą umierać.

Grobowiec przedwojennego właściciela stoczni w Gdańsku

Spoglądając z nekropolii w kierunku Grodziska, nie sposób nie zauważyć u jego podnóża samotnie stojącego grobowca. Miejsce wiecznego spoczynku znalazł tutaj Willi Klawitter, właściciel stoczni na Polskim Haku, od 1920 roku prezes Gdańskiej Izby Gospodarczej i doktor honoris causa Politechniki Gdańskiej. Jego stocznia, dotknięta kryzysem na przełomie lat 20 i 30 XX wieku zbankrutowała, ale schowany w krzakach grobowiec przetrwał.

Pod koniec XIV wieku poza murami miasta zaczął funkcjonować szpital Bożego Ciała. Było to leprozorium, czyli przebywali w nim ludzie chorzy na trąd (lepra). Funkcjonował przez wiele stuleci, najpierw jako szpital, później kapliczka, a wreszcie kościół. Najstarsze jego elementy - nawa i prezbiterium (orientowane wschód - ołtarz, zachód – wieża), powstały po wojnie polsko-gdańskiej w końcu XVI. Boczna nawa krzyżowa została pod koniec XVII w nietypowy sposób dobudowana przez Bartłomieja Ranischa.

Dla historii luterańskiego Gdańska to było miejsce święte. Tutaj bowiem, u podnóża Gradowej Góry, 13 lipca 1522 Jakub Hegge, który przeszedł na nową wiarę, wygłosił swoje pierwsze kazanie. Na pamiątkę tego wydarzenia kościół Bożego Ciała wybudował zewnętrzną ambonę, która w Gdańsku jest osobliwością.

Szczęśliwie w 1945 r. budynek nie został zniszczony i przejęła go społeczność Kościoła Polskiego. Powstanie tego ruchu spowodowała duża emigracja Polaków do Stanów Zjednoczonych, która wyszła z kościoła rzymsko-katolickiego, ponieważ nie uzyskała zgody papieża na odprawianie mszy św. w języku polskim. Po drugim Soborze Watykańskim w 1962 r., który wprowadził język narodowy do liturgii, różnice przestały mieć znaczenie, ale Kościół Polski istnieje do dzisiaj. W zabytkowym wnętrzu na uwagę zasługują, pochodzące z XVII w., empora organowa z herbami wielu wybitnych rodów, chrzcielnica, oraz ołtarz z kopią obrazu Rafaela.

Kościół Bożego Ciała

Nie miały szczęścia stare cmentarze wzdłuż ul. 3-go Maja czy Wielkiej Alei, nie miały go te na Siedlcach, czy Chełmie, likwidowane do 1972 roku, ale Cmentarz Garnizonowy okazał się nieśmiertelny. Powstał po wojnach napoleońskich, początkowo jako cmentarz cywilny, później garnizonowy. Tutaj w cieniu wiekowych drzew spoczywają szczątki ciał żołnierzy rozmaitych narodowości, poległych w różnych czasach, tutaj też nasuwa się asocjacja z Westerplatte. Schlezwig Holstein przypłynął bowiem w sierpniu 1939 roku do Gdańska pod pretekstem corocznego, tradycyjnego złożenia wieńców na mogile marynarzy, którzy zginęli na krążowniku „Magdeburg” i zostali uroczyście pochowani 28 sierpnia 1914 roku w tej właśnie nekropolii.

Cmentarz Garnizonowy

Tutaj czas się zatrzymał i nawet ewangelicka kaplica cmentarna przetrwała do dzisiaj w niezmienionym kształcie, a dzięki Günterowi Grassowi i jego „Wróżbom kumaka” na stałe zapisał się w historii miasta.

Zupełnie odmienny charakter ma znajdujący się w pobliżu Cmentarz Żołnierzy Radzieckich, żołnierzy II frontu Białoruskiego, którzy pod wodzą marszałka Konstantego Rokossowskiego w 1945 r. zdobywali Gdańsk. Rosyjskie źródła podają, że zginęło wówczas ok. 3 tysięcy Rosjan, którzy byli na bieżąco grzebani w wielu miejscach, a w 1949 roku zostali ekshumowani i pochowani na nowo otwartym cmentarzu.

W okolicy nekropolii, między ul. gen. A. Giełguda i gen. H. Dąbrowskiego widać małe domki należące do Kolonii Jordana i Ochota. Żeby dowiedzieć się co kryje się pod określeniem „kolonia”, trzeba wrócić do okresu dwudziestolecia międzywojennego. Po „czarnym wtorku” na giełdzie nowojorskiej (29 listopada 1929 roku), kryzys dotarł do Europy, a w 1932 do Gdańska. Masowo bankrutowały fabryki, banki, stocznie, a ludzie pozostawali bez źródła utrzymania, aż 58 procent mieszkańców nie miało pracy. I tu z odsieczą najbiedniejszym przyszły władze Gdańska. Uzbroiły tereny podmiejskie, zakupione dla miasta przez burmistrzów w XIX wieku i za niewielkie pieniądze wydzierżawiali pięćsetmetrowe działki bezrobotnym, którzy stawiali na nich nieduże domki. W ten sposób najbiedniejsi zaoszczędzali na czynszu, a jednocześnie mogli uprawiać warzywa na własny użytek. Te kolonie przetrwały wojnę, a i dzisiaj jest ich jeszcze około 20 w różnych częściach miasta.

Większość mieszkań w Gdańsku była czynszowa. Rozpiętość w wysokości czynszu była ogromna. Na Wisłoujściu, w mieszkaniu o bardzo niskim standardzie, bez toalety, czynsz wynosił 8 guldenów, a w 11 pokojowym, które wynajmował Harald Koch (duński konsul)- 500 guldenów miesięcznie. W latach dwudziestych miasto zaczęło budować mieszkania socjalne.

Wracamy na ul. gen. H. Dąbrowskiego, która stanowi granicę Cmentarza Garnizonowego i jakby odrywa Lunetę Senarmonta, czyli najbardziej wysuniętą część fortyfikacji od właściwego Grodziska. Dochodząc do ul. Powstańców Warszawy po prawej stronie mijamy kościół Baptystów.

Jest to szeroko rozpowszechniony Kościół ewangelicki, który powstał w Anglii w czasach poluterańskich, a rozpowszechnił się głównie w Holandii. Do Gdańska dotarł po 1945 roku. Baptyści zajęli dawną kaplicę ewangelicką i w niej mieli swój zbór. W 1992 r. na jej miejscu powstała nowa, bardzo ascetyczna w formie świątynia. W jej wnętrzu znajdziemy jedynie ambonę, baptysterium, czyli chrzcielnicę oraz tzw. stół komunijny, który spełnia funkcję ołtarza.

Pomnik ofiar tyfusu

Po przeciwnej stronie ulicy ciągnie się uporządkowany park należący do Grodziska. Tutaj, w cieniu drzew w latach 1945-46 pochowano ponad tysiąc ofiar epidemii tyfusu, która dotknęła więźniów pobliskiego aresztu. Dzisiaj wydarzenie to upamiętnia pomnik-głaz, z inskrypcją w języku polskim i niemieckim.

Hałaśliwa ulica Nowe Ogrody nie przypomina tej sprzed wieków oazy spokoju, tonącej w kwiatach podmiejskiej dzielnicy. To tutaj na letni wypoczynek przyjeżdżali gdańscy patrycjusze, a nieopodal, przy dzisiejszej ul. Zakopiańskiej, Brygidki założyły winnice i produkowały wino mszalne. Przeszły one do historii również jako autorki wspaniałych ornatów, których produkowały spore ilości. Reguła zakonna kazała im bowiem codziennie przez sześć godzin haftować szaty liturgiczne.

Pod koniec XVII wieku, na końcu ul. Nowe Ogrody, u zbiegu ul. Pohulanka i dzisiejszej Powstańców Warszawskich, stanęła Brama Siedlecka, zaprojektowana przez Fryderyka Gettkanta. Do końca XIX wieku spinała ona od strony zachodniej umocnienia Grodziska i Biskupiej Górki.

Emblemat na budynku szpitala

Prezentację obiektów znajdujących się na Nowych Ogrodach zaczniemy od pierzei południowej. Szpital Wojewódzki im. Mikołaja Kopernika wybudowany w 1875 r. początkowo był tzw. szpitalem wyznaniowym, prowadzonym przez siostry diakonisy. Ich emblemat – na niebieskim tle biały gołąb w locie, trzymający w dziobie zieloną gałązkę, można do dzisiaj dojrzeć na szczycie najstarszej, ceglanej części budynku. Szpital został zbudowany ze składek pomorskich gmin protestanckich. Początkowo służył tylko dzieciom, ale intensywnie się rozwijał i już z początkiem XX wieku miał do dyspozycji 300 łóżek, także dla dorosłych.

Pałacowy gmach senatu Wolnego Miasta Gdańska, zaprojektowany przez Engela, a wybudowany w latach 1882-86, został po wojnie zastąpiony socrealistycznym gmachem Urzędu Miejskiego.

Pierzeja północna Nowych Ogrodów, należała od XIX wieku do wymiaru sprawiedliwości (tereny zakupione przez miasto od Towarzystwa Strzeleckiego). W tym czasie zaczął powstawać sądowniczo-więzienny zespół, którego perełką był, wzniesiony jako pierwszy, dwukondygnacyjny, klasycystyczny w formie budynek dzisiejszego Sądu Apelacyjnego, w którym przed wojną mieściła się Rada Portu i Dróg Wodnych. Elewacja obiektu wykończona tynkiem w formie boniowania, pilastry rozdzielające okna, ozdobna attyka i wykończone łukiem dwie potężne bramy wjazdowe – to wszystko sprawiało, że budynek korzystnie wyróżniał się od sąsiadującej z nim budowli dzisiejszej Komendy Miejskiej Policji i najmłodszego, monumentalnego gmachu sądowego. Niestety wojna nie pozwoliła nam podziwiać siedziby sejmu WMG, który stał w miejscu dzisiejszego parkingu policji.

Na początku XIX wieku za pierzeją reprezentacyjnych budynków sądowniczych zaczął powstawać zespół więzień, ale to już jest temat na następny spacer ...

Oprac. Marek Chomicki i Ewa Kowalska

Źródła

1. „Historia Gdańska” – praca zbiorowa pod red. E. Cieślaka

2. „Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego” - pod redakcją St. Gierszewskiego

3. „Z uśmiechem przez Gdańsk” – A. Januszajtis, Zb. Jujka

4. „Wspomnienia gdańskiego bówki” cz. I – B. Zwarra

5. „Więzienie w Gdańsku w systemach represji XX wieku” – pod red. T. Szymanowskiego

6. „Miasto magicznych przestrzeni” – J. Samp

Artykuł był opublikowany na stronie www.przewodnicygdanscy.pl