Jaki Gdańsk będzie się przeglądał w Motławie

Na wstępie sprawy znane, których przypomnienie jest potrzebne jako tło dalszego ciągu. Główne Miasto - chluba Gdańska, od lat jest przedmiotem zażartych sporów - z grubsza dzieląc - dwóch grup w środowisku naszych architektów i urbanistów.

Pierwsza grupa stoi na stanowisku rekonstrukcji jedynego w swoim rodzaju krajobrazu Głównego Miasta z uwzględnieniem, rzecz jasna, potrzeb współczesnego życia. Charakterystyczne, że szeregi tej grupy bodaj jeszcze liczniej niż stara kadra naukowa zasilają młodzi. Druga grupa nie widzi potrzeby kompleksowej rekonstrukcji krajobrazu Głównego Miasta, natomiast opowiada się za dość specyficznie pojętą nowoczesnością (przykładowo: poprzez zestawienia w obrębie Głównego Miasta z poszczególnymi zrekonstruowanymi zabytkami architektury typu długiego, kalenicowego budynku z podcieniem, jaki możemy oglądać przy ul. Kołodziejskiej). Między tymi grupami na tle zasadniczych różnic koncepcji dość często dochodziło również do starć o poszczególne elementy zabudowy Głównego Miasta. Np. ostatnio boje szczególnie przybrały na sile w związku z kotłownią.

Kotłownia - kość niezgody

Kiedyś, w przyszłości cały Gdańsk ma ogrzewać wspaniała, nowoczesna elektrociepłownia. Ale to przyszłość, a w mieszkaniach musi być ciepło już dziś. Potrzebna więc kotłownia i to szybko. Gdzie ją zlokalizować? Miastoprojekt ustalił, że najlepiej będzie, gdy stanie ona przy Długim Pobrzeżu w bezpośrednim sąsiedztwie Żurawia. Wkrótce projekt był już gotowy. Duży budynek, zwrócony trzema ostrymi szczytami ku Motławie, nowoczesne połączenie metalu i szkła, budynek, który w nocy dużą przeszkloną i oświetloną powierzchnią efektownie odbijałby się w wodzie Motławy... usuwając w cień stary, poczciwy Żuraw, bramy, kamieniczki.

Rozpętała się burza. Zakład Historii Architektury Polskiej Politechniki Gdańskiej zwrócił się nawet z ankietą do autorytetów w zakresie urbanistyki i architektury w całej Polsce, uzyskując odpowiedzi zgodne ze swym pełnym oburzenia stanowiskiem. Ale plany, ale dokumentacja już zostały wykonane, już niemal przystąpiono do budowy. W tej sytuacji generalna batalia w SARP-ie, musiała zakończyć się kompromisowym rozwiązaniem. Trudno, niech kotłownia będzie w tym miejscu, w którym ją zlokalizowano, ale konieczne jest przepracowanie jej fasady, takie, by nie robiła nieuczciwej konkurencji sędziwym zabytkom.

I teraz już w największym skrócie: DBOR i projektant nie uwzględnili zalecenia, rozpoczęli budowę wg nie poprawionych planów, konserwator miejski wstrzymał ją. Prezydium WRN nieprawnie uchyliło decyzję konserwatora, polecając jednak projektantowi przepracowanie fasady. Na razie tyle.

Ale sprawa kotłowni, to historia nie tylko ciekawa sama w sobie i w obecnym stadium nie ogranicza się tylko do problemu fasady, ale znajduje również specyficzne odbicie w trzech alternatywnych projektach zabudowy północno-wschodniej części Głównego Miasta.

W paru słowach o trzech projektach

Autorami tych projektów jak już pisaliśmy są: projektu nr 1 - zespół Zakładu Urbanistyki Politechniki Gdańskiej pod kierownictwem prof. Czernego; projektu nr 2 - przedstawiciele dwóch pracowni Miastoprojektu, urbanistycznej - inż. Piaseczny i inż. Philipp, pracowni Główne Miasto - inż. Anna Henschel i inż. Michel; projektu nr 3 - grupa pracowni Gdynie Miastoprojektu - inż. Żukowski, Matoń, Kępski, Wierzbicki, Dąbrowski.

Dwa pierwsze projekty mieszczą się w kierunku reprezentowanym przez pierwszą z wspominanych na początku grup, trzeci kontrastuje zasadniczo zarówno z uchwałą podjętą swego czasu przez Prezydium MRN o rekonstrukcji Głównego Miasta jak i istniejącymi aktami rawnymi, uznającymi całe Główne Miasto za zabytek.

Oto z konieczności w dużym skrócie charakterystyczne momenty każdego projektu:

Projekt nr 1 przewiduje pełną zabudowę całego Długiego Pobrzeża od Baszty Kotwiczników do Baszty Łabędź, rekonstrukcję bram i niektórych zabytkowych kamieniczek, zaś tam, gdzie brak dokumentacji historycznej, zabudowa utrzymana jest w charakterze ogólnym Głównego Miasta. Partery Długiego Pobrzeża mają charakter usługowy. Przy bramach projekt proponuje zabudowę wysoką (do pięciu kondygnacji), zapewne wzorowaną na Domu Towarzystw przy Bramie Mariackiej, jednak bramy te nieco przytłaczają. Tarb Rybny utrzymany jest w historycznej formie, zgodnie z linią fundamentów. Jako przejście do dzielnicy nowoczesnej - potężny wieżowiec, tuż na granicy Głównego Miasta. Projekt ten pozostawia obecną, częściowo zabytkową zabudowę między ulicami Wartką a Podwalem Staromiejskim i przeprowadza główną arterię komunikacyjną, zmierzającą ku ul. Wałowej przez plac Poczty Polskiej.

Projekt nr 2 przewiduje zwartą zabudowę Długiego Pobrzeża od Baszty Kotwiczników do ul. Tobiasza, otwierając przestrzeń między Targiem Rybnym a Motławą na odcinku od ul. Tobiasza do Baszty Łabędź, rekonstruuje bramy i kamieniczki, dla których istnieją materiały historyczne, a tzw. plomby zabudowuje architektura, utrzymana w charakterze ogólnym Głównego Miasta. Targ Rybny jest nieco powiększony, przez odsunięcie zabudowy na drugą linię w części od ul. Tobiasza do ul. Straganiarskiej.

Na przejściu do dzielnicy nowoczesnej projekt również pozostawia zabudowę między ul. Wartką a Podwalem, zaś arterię komunikacyjną, która w poprzednich planach burzyła część znajdujących się tam zabytków, przesuwa w stronę nowo wybudowanego Technikum Komunikacyjnego. Jednocześnie jako akcent nowoczesnej dzielnicy przewiduje cztery punktowce przy hali starej stoczni nad Motławą.

Ponieważ do zabudowy poza granicą Głównego Miasta nie będę już w dalszym ciągu powracała, chciałabym jedynie zaznaczyć, że koncepcja punktowców i wieżowca wydaje się najbardziej interesująca.

Projekt nr 3 przewiduje niepełną zabudowę Długiego Pobrzeża. I tak: od Baszty Kotwiczników do Bramy Mariackiej uwzględnia rekonstrukcję, od Bramy św. Ducha proponuje nowoczesny kalenicowy budynek, którego ciąg dalszy znajduje się między Bramą św. Ducha a Żurawiem. Budynek ten posiada prześwity w parterach. Po Żurawiu następuje kotłownia i skład opału w wersji nie zatwierdzonej, której charakter stanowi - zdaniem projektantów - doskonałe zakończenie ciągłej zabudowy Długiego Pobrzeża, a nawet na dalszej jego przestrzeni wyklucza tę możliwość. Dlatego też po kotłowni następuje skwer, dalej Brama Św. Jana, nowoczesne niskie pawilony handlowe. Brama Straganiarska i … koniec. W głębi na tyłach Targu Rybnego projektanci proponują również jeden długi, nowoczesny budynek. Już poza Głównym Miastem arterię komunikacyjną prowadzą przez obecną zabudowę między ul. Wartką a Padwalem, w miejsce zburzonych domów nad Motławą lokalizując jeszcze jeden długi, niski, nowoczesny budynek.

Ważki wpływ dyskusji

Właśnie te trzy alternatywne projekty były w ubiegłym tygodniu przedmiotem całodziennej dyskusji Wojewódzkiej Komisji Urbanistyczno - Architektonicznej, w której brali udział również przedstawiciele KUA z Warszawy, przede wszystkim zaś jej przewodniczący inż. Skibniewski. Dyskusja była zbyt obszerna, aby zreferować głosy jej wszystkich uczestników. Dlatego krótko:

Większość dyskutantów wypowiedziała się za koniecznością odbudowy całego Długiego Pobrzeża z otwarciem jedynie przestrzeni przy Targu Rybnym, ze względu na nadanie temu placowi charakteru rzeczywistego targowiska, na którym sprzedawane byłyby ryby, dowożone na kutrach Motławą. Pełna zabudowa Długiego Pobrzeża konieczna jest dla utrzymania niezwykle charakterystycznej i pięknej sylwety starego Gdańska od strony wody, Długie Pobrzeże jest bowiem dla Gdańska - jak to określił prof. Minkiewicz - tym, czym dla Warszawy Krakowskie Przedmieście. Zdania odmiennego byli w zasadzie jedynie inż. Holz, inż. Kadłubowski, który oświadczył, że dla celów dydaktycznych wystarczy 800 m Długiego Pobrzeża, zaś dalsze 600 jest już zbyteczne oraz inż. Pasławski, reprezentujący DBOR, którego wypowiedź niestety nie tylko w treści, ale i w ogólnym swym tonie bardzo niekorzystnie odbijała od reszty głosów.

W pozostałych kwestiach stanowiska były mniej jednolite, w sumie jednak projekt nr 3 spotkał się z generalną oceną negatywną, zaś większość obecnych wypowiedziała się za projektem nr 2 z ewentualnym uwzględnieniem pewnych momentów projektu 1.

Szczególnie interesująca, a zarazem istotna ( przewodniczący KUA!) była wypowiedź inż. Skibniewskiego. Powiedział on, że początkowo zamierzał popierać projekt nr 3, ale dyskusja przekonała go o słuszności koncepcji reprezentowanej przez projekt nr 2. Następnie już w oparciu o tę koncepcję przekazał zebranym szereg istotnych uwag. M.in. przeciwstawił się odbudowywaniu Baszty Łabędź, sprzecznemu z obrazem historycznym, proponując natomiast zamarkowanie po obu jej stronach dawnego muru obronnego. Tak więc na placu boju jako zwycięski pozostał projekt nr 2, co wynikało nie tylko z dyskusji, ale również z podsumowania architekta wojewódźkiego, inż. Gruszkowskiego. A więc stary Gdańsk na nowo w swej dawnej formie przeglądać się będzie w Motławie, Długie Pobrzeże na powrót stanie się pięknym biletem wizytowym naszego miasta od strony wody. Przyszłość to już niedaleka.

Kto będzie jednak realizatorem tej przyszłości? Istnieje bodaj taki zwyczaj, że realizację zatwierdzonego projektu, nadzór autorski nad jego wykonaniem powierza się autorom. W tym przypadku autorami - przypominam - są: Piaseczny, Philipp, Henschel, Michel. Dwaj pierwsi inżynierowie to urbaniści i z nimi nie a kłopotu, ale tak się składa, że pozostała dwójka posiada już aktualne wymówienia pracy w pracowni Głównego Miasta (przy czym Michel to jeden z najstarszych projektantów tej pracowni, zaś Henschel to bodaj jedyna w środowisku projektantów Miastoprojektu przedstawicielka ludności rodzimej Gdańska, której właśnie dziwnym przypadkiem cofnięto ostatnio nakaz pracy, co umożliwiło danie jej zwolnienia). W ogóle redukcje wśród projektantów w Miastoprojekcie jakoś szczególnie drastycznie uderzają właśnie w pracowników Głównego Miasta. Jak na razie zwolniono tu już 10 osób, na 3 - 4 w innych pracowniach. Ale to właściwie już osobny temat.

I.Trojanowska

Architektura Gdańska nie od dzisiaj budzi emocje. Czy kiedyś to się skończy...? [E.K.]

Dzisiaj, podczas kolejnego spaceru wzdłuż Motławy, z przyjemnością odnotowałam, że kosz, będący bohaterem poprzedniej notatki, został zgodnie z moją sugestią przesunięty i w żaden sposób nie zasłania pięknego widoku na wodę, Ołowiankę i  kamienice wzdłuż Długiego Pobrzeża.
Emaile wysłane do Przedsiębiorstwa Robót Sanitarno-Porządkowych i Zakładu Dróg i Zieleni pozostały bez odpowiedzi, nie wiem nawet czy zostały odczytane, niemniej dziękuję stosownym służbom za działanie, mające na celu uprzyjemnienie życia mieszkańcom i turystom.

HMS Bounty w Gdańsku

Okręt ów, zanim stał się Bounty, był statkiem do przewozu węgla o nazwie Bethia, zbudowanym w 1784 r. w Hull we wschodniej Anglii. W 1787 r. kupiła go brytyjska marynarka królewska i po niewielkich przeróbkach wciągnęła na listę floty wojennej. Tak węglowiec Bethia stał się okrętem HMS (a dokładniej HMAV) Bounty. Pierwszym zadaniem, jakie przeznaczono okrętowi, była wyprawa na dalekie Tahiti, w celu pozyskania sadzonek drzewa chlebowego. Sadzonki potrzebne były do eksperymentu żywieniowego, polegającego na próbie hodowli chlebowca w Indiach Zachodnich (czyli w Ameryce Środkowej), gdzie w razie powodzenia przedsięwzięcia, miał się stać źródłem taniego wyżywienia błyskawicznie rosnącej populacji niewolników importowanych z Afryki. Pomysłodawcą eksperymentu był Joseph Banks, angielski botanik, do którego wrócimy jeszcze za chwilę, próbując udowodnić jak historia HMS Bounty wiąże się z Gdańskiem. Dowódcą okrętu mianowany został William Bligh.

Na dzień przed gwiazdką roku 1787, z 46-osobową załogą, wyruszył Bounty z portu Spithead w południowej Anglii, kierując się ku Tahiti – wyspie na południowym Pacyfiku. Podróż szybko okazała się niezbyt szczęśliwą. Kiedy okręt próbował dostać się z Atlantyku na Pacyfik, przy Przylądku Horn napotkał na przeciwne wiatry, które przez okrągły miesiąc uniemożliwiały mu opłynięcie Ameryki Południowej. Wobec takiej sytuacji William Bligh podjął decyzję o zmianie kursu i próbie dotarcia na Pacyfik od drugiej strony, czyli przez Ocean Indyjski. Była to decyzja słuszna, aczkolwiek do Tahiti okręt dotarł dopiero po dziesięciu miesiącach żeglugi.

A Tahiti, rajska wyspa, okazała się być znacznie bardziej interesująca niż tylko jako źródło sadzonek chlebowca. Wypuszczeni na ląd marynarze szybko zżyli się z tubylcami, a w szczególności z tubylkami, które, jak powszechnie wiadomo, słyną z niewiarygodnej wprost urody. Ale służba nie drużba i trzeba było wracać na okręt, na który załadowano w międzyczasie ponad tysiąc, umieszczonych w doniczkach, sadzonek chlebowca. Pięciomiesięczna wizyta w raju skończyła się i statek odbił od brzegu. I wszystko mogło iść nadal zgodnie z planem, gdyby nie bunt, jaki wybuchł na pokładzie po trzech tygodniach i przepłynięciu ok. 2000 kilometrów. Załoga podzieliła się na dwie mniej więcej równe części, ale zbuntowana część była widocznie bardziej przekonująca, skoro po ostrej wymianie zdań, ale bez walki i rozlewu krwi, zdecydowano, że dowódca wraz z osiemnastoma wiernymi mu członkami załogi opuści statek, pozostawiając go w rękach buntowników. Wyposażony w niewielkie zapasy, podstawowe instrumenty nawigacyjne i szalupę, Bligh odpłynął na zachód. Zaraz po kapitanie opuściły pokład wyrzucone za burtę sadzonki.

Zbuntowana część załogi, pod dowództwem Fletchera Christiana, skierowała Bounty najpierw ku archipelagowi Tubuai, gdzie próbowali osiąść, co uniemożliwili im skutecznie miejscowi ludożercy. Przypomnieli sobie wówczas o Tahiti. Tam pozostało szesnastu z nich, ośmiu zaś, w towarzystwie porwanych z wyspy sześciu Tahitańczyków i jedenastu Tahitanek, wypłynęło na poszukiwanie wyspy, której nie było na angielskich mapach. Okazała się nią być leżąca pośrodku Pacyfiku wyspa Pitcairn, która miała tę zaletę, że jej faktyczna lokalizacja mocno odbiegała od uwidocznionej na angielskich mapach. By zapobiec rozbieżnościom zdań w kwestii pozostania na wyspie, buntownicy spalili 23 stycznia 1790 r. okręt, którym przypłynęli. Zatoka w której zakończył istnienie Bounty do dziś nazywa się Bounty Bay.

William Bligh wraz z wierną mu częścią załogi dotarł cudem i dzięki swoim nieprzeciętnym umiejętnościom do holenderskiego wówczas portu Kupang w Indonezji. Buntownicy natomiast niedługo cieszyli się swoją wolnością poza granicami znanego świata. Spór z uprowadzonymi Tahitańczykami (według romantycznych wersji historii wywołany przez konflikt o Tahitanki), doprowadził do walki, w której męska część buntowniczej załogi wyginęła doszczętnie, poza jednym marynarzem, dzięki opowieści którego udało się odtworzyć losy okrętu i jego załogi po pożegnaniu z przepędzonym dowódcą. Warto dodać, że potomkowie marynarzy z Bounty żyją do dziś na wyspie.

I oto z górą dwieście lat po opisanych wyżej wydarzeniach, 5 lipca 2011 r. około południa, Bounty pojawił się u wejścia do gdańskiego portu. Ducha zbuntowanego okrętu przywiozła do Gdańska pływająca pod amerykańską banderą replika, zbudowana w 1960 r. na potrzeby nakręconego w 1962 roku filmu "Bunt na Bounty". Replika, będąca o około 30% większą kopią oryginału, jest w pełni funkcjonalnym żaglowcem, który ma już własną historię. Oprócz tytułowej roli w filmie z 1962 r. zdążyła zagrać także w "Wyspie skarbów" z 1990 r. oraz w drugiej części "Piratów z Karaibów" w 2006 r. Znacznie jednak ważniejszą rolę odgrywa pływając po świecie z młodzieżowymi załogami, przypominając o wielkich, a mocno dziś zapomnianych, czasach żaglowców.

"Bounty II", bo tak się nazywa, stoi od dziś przy kei na Motławie na wysokości restauracji Kubickiego, a w trakcie głównych uroczystości zlotu Baltic Sail 2011 będzie można go zwiedzać.

A jak ma się historia HMS Bounty do Gdańska? Otóż, wspomniany wyżej sir Joseph Banks, autor projektu wyprawy po sadzonki chlebowca, podczas której doszło do słynnego buntu, kilka lat wcześniej, bo w 1772 r. popłynąć miał z kapitanem Jamesem Cookiem na wyprawę na Pacyfik. W ostatniej chwili zrezygnował z rejsu, a na jego miejsce zaproszono... Johanna Reinholda Forstera, pochodzącego z Tczewa badacza amatora, z zawodu protestanckiego kaznodzieję z Mokrego Dworu koło Gdańska. Wyprawa, którą Forster wraz synem, Georgiem Forsterem, odbył pod komendą kapitana Cooka na HMS Resolution, przyniosła mu światowy rozgłos w kręgach badaczy przyrody. Postać Georga Forstera upamiętnia jeżdżący po Gdańsku od pewnego czasu tramwaj. Przepędzony z Bounty kapitan William Bligh, jeszcze zanim otrzymał komendę własnego okrętu, rozpoczął służbę jako oficer nawigacyjny na HMS Resolution w marcu 1776 r., a więc zaraz po powrocie Cooka z wyprawy, w której brali udział obaj Forsterowie. Można zatem z pewną przesadą powiedzieć, że minęli się na trapie. Tak to właśnie łączą się ze sobą Gdańsk, Tahiti, Bounty i Bounty II oraz tramwaj.

Autor: Aleksander Masłowski

Więcej o statku-muzeum

Click here to view the embedded video.

[Pokaż jako pokaz slajdów]

Fotografie Tadeusza Czerwińskiego:

[Pokaż jako pokaz slajdów]

Budowa przyciągającej niezwykłą architekturą i urokliwym położeniem przystani wioślarskiej, została ukończona w listopadzie 1924, a jej uroczyste otwarcie nastąpiło w marcu 1925 roku. Szachulcowy budynek stanowił siedzibę klubu wioślarskiego Victoria.

Dom młodych miłośników wioślarstwa, widok sprzed 1916 r.

Jak informuje dokumentacja naukowo-historyczna Pracowni Konserwacji Zabytków, poprzedzająca powstanie projektu modernizacji budynku, sporządzona w 1985 r. przez Zofię Maciakowską, obiekt częściowo powstał na fundamentach dawnego domu młodych miłośników wioślarstwa, a nowy inwestor był zobowiązany do stworzenia projektu nawiązującego do historycznej architektury Gdańska. Główny nacisk był położony na trójkątne szczyty, co znakomicie zwiększyło koszty budowy.

W przyziemiu przystani został urządzony zimowy basen wioślarski i szatnie z prysznicami dla zawodników. Piętro stanowiła reprezentacyjna sala klubowa i bogato zdobiony pokój zarządu, pokój do gry w karty oraz obszerny przedpokój wyposażony w stół do bilarda. Zwracał też uwagę pokój dla pań, z którego było bezpośrednie wyjście do ogrodu nad Motławą. Na drugim piętrze mieściła się przebieralnia dla siedemdziesięciu dwóch osób, łazienka i pokoje mieszkalne dla zawodników.

Click here to view the embedded video.

Obiekt podczas działań wojennych nie został zniszczony i początkowo był wykorzystany na zastępcze mieszkania, a później, do 1964 roku przez LOK. Sekcja kajakowa MRKS, która od ponad czterdziestu lat użytkuje obiekt, pierwszy remont powojenny przeprowadziła w latach 1966-1967,  a następny w 1990 roku. Od 1990 roku trwała regulacja stanu prawnego obiektu, czego efektem była sypiąca się elewacja, odpadające dachówki, degradacja elementów drewnianych i postępujące zniszczenia wnętrza. W roku 2008,  po latach starań, przystań stała się własnością Miasta Gdańska, a rok później doszło do podpisania umowy użytkowania przez klub o kolejne 12 lat. W wyniku nowego zapisu, Blue Activ Sp. z o.o., której współudziałowcem jest MRKS, rozpoczęła długo oczekiwany remont.

Obiekt już dzisiaj cieszy się nowym dachem, a równocześnie z pracami wewnątrz stanicy, trwają roboty przy elewacji. Zapytałam inwestora o przebieg remontu :

Po zakończeniu prac obiekt będzie wyglądał jak oryginalny. Remont jest prowadzony zgodnie z projektem Tomasza Celewicza, pod okiem konserwatora zabytków Jana Tuska, a metoda renowacji jest taka sama, jaką zastosowano w przypadku spichlerzy na Ołowiance ("Panna", "Miedź" i "Oliwski"). Końcowy efekt na pewno zaspokoi wymagania konserwatorskie i oczekiwania gdańszczan. Zakończenie remontu planujemy na koniec 2010 r. - wtedy zaprosimy mieszkańców Gdańska również do wnętrza.

Dzisiaj, kiedy opróżniony z wody basen wioślarski i pomieszczenia treningowe czekają na remont, kończone są prace budowlane na poddaszu. Urządzonych tam będzie sześć pokoi gościnnych z łazienkami. Jednocześnie piętro niżej, ogromna sala klubowa - balowa niemal czeka na przyjęcie pierwszych gości. Zachwycają w niej odrestaurowane elementy drewniane, w tym rozsuwane drzwi. Budulec do ich wykonania został nadany w na stacji Czersk w... 1924 roku. Szacunek i podziw budzi niemal nietknięty od czasów powstania gabinet zarządu klubu. Jego wnętrze niech jednak pozostanie owiane mgłą tajemnicy...

Nowo wyremontowany obiekt ma służyć nie tylko kajakarzom oraz zawodnikom uprawiającym pływanie na łodziach smoczych. Będzie również stanowił siedzibę Klubu Morskiej Przygody Ołowianka, a to oznacza, że piękny obiekt nie będzie zamkniętą enklawą bogatej firmy lecz będzie służył gdańszczanom i turystom. Nurkowanie, spływy, połowy dorsza - to tylko niektóre z atrakcji, które od przyszłego roku będą dostępne dla nas wszystkich. Nie przypadkiem przy nabrzeżu rzeki Motława już dzisiaj cumuje kuter rybacki...

Dziękuję inwestorowi za udostępnienie archiwalnych zdjęć - Ewa Kowalska

[Pokaż jako pokaz slajdów]

[Pokaż jako pokaz slajdów]

Oddaj głos na najpiękniejszą z rzeźb (na adres m.switala@wspolnotagdanska.pl) i weź udział w losowaniu nagrody - odtwarzacza DVD. Fundacja czeka na zgłoszenia do 25 października, a trzy dni później wylosuje szczęśliwy głos.

Szczegóły na stronie FUNDACJI

Zwiedzanie statku zaczyna się od wizyty w ładowni, w której zazwyczaj odbywa się wystawa czasowa, a kolejny krok to bogato ilustrowana ekspozycja, poświęcona budowie "Sołdka". Oto, co z niej zapamiętałam:

II wojna światowa sprawiła, że polska flota handlowa przestała istnieć, toteż budowa nowych statków stała się priorytetowym przedsięwzięciem polskiej gospodarki. Już 19 października 1947 roku utworzona została Stocznia Gdańska, w której miały powstawać rudowęglowce typu B-30, przeznaczone do transportu wysyłanego na eksport węgla i importowanej rudy żelaza. Jednostka została zaprojektowana przez polskich konstruktorów pod kierunkiem mgr inż. Henryka Giełdzika, natomiast dokumentacja warsztatowa była zakupiona w stoczni A. Normanda w Hawrze.

Nad budową pierwszego statku czuwał mgr inż. Jerzy Doerffer, późniejszy rektor Politechniki Gdańskiej. Stępkę pod prototypowy rudowęglowiec położono 3 kwietnia 1948 r. Podczas tego uroczystego momentu pierwszy nit w element konstrukcyjny wbił ówczesny minister żeglugi Adam Rapacki.

Od początku budowie towarzyszyło współzawodnictwo pracy, a stawką w rywalizacji było nadanie pierwszym rudowęglowcom imion zgodnych z nazwiskami przodowników pracy. W pierwszym etapie wygrali: traser - Stanisław Sołdek i ślusarz - Henryk Gajewski. Prace postępowały szalenie szybko, średnio 45 ton stali okrętowej montowano w tygodniu pracy.

Po zaledwie siedmiu miesiącach budowy, 6 listopada 1948 r. odbyła się uroczystość wodowania. Matką chrzestną rudowęglowca została żona trasera - Helena Sołdek. 21 października statek, pod dowództwem kpt. ż.w. Zbigniewa Rybiańskiego, wyruszył w pierwszy rejs, którego celem był Szczecin. Cztery dni później, po uroczystym podniesieniu bandery, rudowęglowiec wyruszył do Gandawy, a tym samym rozpoczął swoją służbę dla polskiej gospodarki, która trwała 31 lat.

W tym czasie rudowęglowiec przewiózł 3.600.000 ton różnego rodzaju ładunku, zawijając przy tym do sześćdziesięciu europejskich portów. Przewoził węgiel, rudę żelaza, chemikalia i drobnicę.

"Sołdek" przeszedł na emeryturę 30 grudnia 1980 r., tego bowiem dnia, w Szczecinie opuszczono na nim banderę i jednostka została przekazana Muzeum Narodowemu w Szczecinie. Decyzją Ministerstwa Kultury i Sztuki kilka miesięcy później właścicielem rudowęglowca stało się Centralne Muzeum Morskie, toteż 13 kwietnia 1981 r. "Sołdek" został przyholowany do Gdańskiej Stoczni Remontowej, gdzie został zaadaptowany na cele muzealne, a 31 lipca 1985 r., jako statek-muzeum zacumował na Motławie.

W ładowni również znajduje się ekspozycja modeli statków, które powstały w Stoczni Gdańskiej w latach 1947-84.

Kotłownia i wnętrze maszynowni na dłuższy czas potrafią przyciągnąć wzrok większości mężczyzn. Mnie bardziej interesowała nadbudowa śródokręcia, czyli warunki socjalne panujące na jednostce. Zajrzałam do kajut oficerskich, kuchni i messy załogowej. Stanęłam za kołem sternika i z przyjemnością przyglądałam się z góry kajakarzom pływającym po Motławie.

Czy im również wystarczy podpłynięcie do statku? Ja mogę dzisiaj z całą odpowiedzialnością powiedzieć - "Sołdek" godny jest zwiedzenia.

Na stałej wystawie można przeczytać, że stępkę pod "Sołdka" położono na pochylni A-1, a tymczasem na oficjalnej stronie Centralnego Muzeum Morskiego czytam, że na A-2. Ta informacja nie ma dla mnie żadnego znaczenia, niemniej wprowadza zamęt.

[Pokaż jako pokaz slajdów]

Fot. Aleksander Masłowski

Od pewnego czasu krąży w internecie sporo głosów internautów oburzonych (całkiem zresztą słusznie) likwidacją budynku przy ulicy Wiosny Ludów. Budynek ten, który na tle sąsiadujących z nim pofabrycznych obiektów odznaczał się znaczną architektoniczną urodą, zniknął bezpowrotnie w sierpniu tego roku. Stał, a pewnego dnia przyjechały maszyny i stać przestał. Wielka to szkoda, bo okolica ta, która ma niebawem zostać zagospodarowana przez jednego z deweloperów, nie ma zbyt wielu obiektów o ciekawej architekturze. A teraz ma jeszcze jeden mniej. Przy ulicy Wiosny Ludów – dawnym Nabrzeżu Szkut (Schuitensteg) pozostał właściwie tylko jeden budynek godny uwagi. Jest nim dawna siedziba urzędu portowego (Hafenamt) pod numerem 7.

Fot. Ewa Kowalska

Nie powinno więc dziwić to, że nagłe zniknięcie budynku z początku XX w. wzbudziło oburzenie niektórych. Gdańsk, który przez nieszczęście wielkanocy 1945 r. nie może się pochwalić jakimś szczególnym natłokiem oryginalnej historycznej zabudowy, nie powinien pochodzić tak lekko do zachowanych jej elementów. Cóż by szkodziło ująć budynek w projekcie całości nowego zagospodarowania terenu, wyremontować i przechwalać się tym, jaki ma się ładny obiekt na swoim terenie? Przykładów tak prostego, a mądrego zachowywania starego w nowym można by podać wiele. Oczywiście, że dla przeciętnego dewelopera, który myśli kategoriami zysku, taka stara rudera to tylko kłopot. Czy jednak należy pozostawiać w takich sprawach pełną swobodę inwestorom? Pozostaje też jeszcze pytanie, gdzie był konserwator wojewódzki i jakie względy przemawiały za zgodą na wyburzenie obiektu. Oczywistym jest, że każdy, kto w jakikolwiek sposób myśli kategoriami zachowania dziedzictwa architektonicznego Gdańska, musi być niezadowolony z tego co stało się przy ul. Wiosny Ludów.

Zburzonemu budynkowi słusznie wzburzona opinia publiczna nadała już nawet nazwę. W internetowych publikacjach, na forach i blogach pisze się o nim jako o "willi Klawittera". Czy słusznie?

Fragment planu Gdańska z 1908 r.

Ulica Wiosny Ludów (notabene jeden z przykładów wyjątkowo nietrafionej zmiany nazwy historycznej na polityczną) to okolica wygospodarowana na terenie fortecznym na przełomie XIX i XX w. Do tego czasu znajdowała się tu przeciwstraż bastionu Motława (zwanego tez Bastionem Wiadrowników) – wąski pas lądu pośrodku fosy dodatkowo utrudniający jej przebycie. Zewnętrzna fosa nosiła w tym miejscu niezbyt jasną nazwę "Rowu Zastawnego" (Pfandgraben). Dzisiejsza ulica Wiosny Ludów to ostatni odcinek północnej przeciwstraży, przylegający do nurtu Motławy. Aż do czasu niwelacji wałów w tej okolicy nic nie mogło tam być budowane. Znajdował się tam jednak przystanek szkut, przy pomocy których, częściowo ciągniętych przez konie, a częściowo na wiosłach, odbywała się żegluga od tego miejsca aż do Wisłoujścia.

Stan rzeczy zmienił się dopiero na przełomie XIX i XX w., kiedy stopniowo zaczęto likwidować dawne fortyfikacje, uzyskując w ten sposób duże tereny położone w bezpośrednim sąsiedztwie śródmieścia Gdańska. Interesujący nas teren, kiedy jeszcze niwelacja wałów była jedynie projektem, zastrzeżono już dla przemysłu. Ulicę Wałową (Wallgasse) przedłużono wówczas aż do Motławy. Utworzyło się przez to skrzyżowanie przy którym łączyły się ulice Brabank, Wallgasse i Schuitensteg. Jednym z pierwszych przedsiębiorstw na tym terenie była fabryka chemiczna, którą dokładnie w miejscu bastionu Motława, tak dokładnie, że kształt jej działki pokrywał się z zarysem pięciokątnego bastionu. Następne przedsiębiorstwa pojawiały się jak przysłowiowe grzyby po deszczu.

Schuitensteg - fragment książki adresowej 1905 r.

Budynek, który nas interesuje stanął na posesji pod numerem 2 przy ulicy Schuitensteg (Wiosny Ludów). Pierwszy znany mi plan Gdańska, na którym można się go ewidentnie dopatrzyć, pochodzi z roku 1906. Nie jest łatwo prześledzić losy miejsca położonego nieco na uboczu bez spędzenia wielu mozolnych godzin nad dokumentami w archiwum. Ale spróbujmy.

W ostatnich latach XIX w. i na samym początku wieku XX działka pod numerem 2 przy Schuitensteg, należała do stoczniowej firmy H.Merten GmbH. Dyrektorem firmy był F.Merten. Mieszkał tam ponadto kupiec A.Schmidt i furman E.Kaczor. W 1902 r. jako jej właściciel figuruje już spółka Meyer & Western z Hanoweru. Zamieszkiwał tam nadal niejaki P. Merten, ale już nie jako właściciel, a inżynier. 1903 r. to zmiana panowania, ale niewielka, teren ten należy bowiem do fabrykanta Westerna, mieszkającego przy dzisiejszej Ogarnej (Hundegasse) pod numerem 51. Furman Kaczor nadal zamieszkuje tam gdzie dawniej. Znika dopiero w 1905 r., kiedy teren staje się własnością Paula Neubäckera, specjalisty od odlewnictwa, syna Wilhelma, również metalurga, a przy okazji miejskiego deputowanego, którego firma mieściła się przy Szerokiej (Breitgasse) 81. Paul Neubäcker wydaje się więc być najbardziej podejrzanym o to, że wybudował budynek, który zniknął z powierzchni ziemi kilka tygodni temu.

Paul Neubäcker

Swoją firmę, zajmującą się odlewnictwem i budową maszyn prowadził Paul Neubäcker przez wiele lat. Jako właściciel posesji i zakładu produkującego maszyny, kotły i wyroby z miedzi figuruje jeszcze w księdze adresowej z 1937/38 r. w 1942 r. mieszka już, zapewne jako emeryt, przy Hansaplatz (obecnie Wały Piastowskie) 13, a przy Schuitensteg 2 mieści się nadal firma "Spadkobiercy Paula Neubäckera". W tym samym roku musiała nastąpić zmiana właściciela. Nowym jest Zarząd Gruntów Miejskich (Städtisches Grundvermögensamt), a użytkownikiem firma "Bracia Böhling", zajmująca się układaniem rurociągów.

Powojenne dzieje całego kompleksu przemysłowego to już inna historia, zatarciu uległy bowiem niektóre z granic działek, zniknęły budynki i pojawiły się nowe. Dom przy ulicy Wiosny Ludów stał jednak bardzo długo. Słyszałem osobiście jak ktoś twierdził, że to słynna fabryka chleba "Germania" (która była trzy domy dalej w stronę ujścia Motławy), teraz tu i ówdzie pisze się o nim jako o "willi Klawitterów". Ani z Germanią ani z Klawitterami nie ma jednak nic wspólnego. Nie zmienia to faktu, że jego zniknięcie jest sporą szkodą dla tego miejsca, które mogłoby być bardzo piękne. Może nawet będzie, kiedy powstanie tam coś nowego. Ale nowe wjeżdżające walcem i koparką na teren, gdzie stoi coś, co ma historię i mogłoby zostać zachowane, jakoś mi się wcale nie podoba.

Autor: Aleksander Masłowski

Prezydent Gdańska Paweł Adamowicz skierował do opiniowania i uzgodnień projekt miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego - Wyspa Spichrzów, rejon ulicy Stągiewnej i ulicy Chmielnej.

Przedstawiony przez Biuro Rozwoju Gdańska projekt planu wprowadza m. in.: przeznaczenie tego terenu na funkcje usługowe w minimum 70 procentach, dopuszcza funkcję mieszkaniową powyżej pierwszej kondygnacji. Ponadto zaleca lokalizację Muzeum Bursztynu w spichlerzu „Steffen”, stworzenie nadwodnego publicznego ciągu pieszego wokół Cypla wzdłuż Starej i Nowej Motławy.

Zgodnie z wytycznymi planu najbardziej wysunięty na północ fragment Cypla pełnić ma wyłącznie funkcję usługową, znajdować ma się w tym miejscu również punkt widokowy. Parkingi znajdujące się na Północnym Cyplu mają być parkingami podziemnymi, w tym duży parking ma być ogólnodostępny. Projekt planu umożliwia realizację kładek niskowodnych zwodzonych przez Motławę na przedłużeniu ulicy Świętego Ducha i przez Nową Motławę do ul. Szafarnia.

Obecnie projekt wszedł w fazę opiniowania i uzgodnień, potem - zgodnie z procedurą - zostanie wyłożony do publicznego wglądu. W tych fazach procedury projekt może jeszcze ulegać modyfikacjom.

Przypomnijmy, 28 kwietnia rozstrzygnięty został konkurs na koncepcję urbanistyczno- architektoniczną zabudowy północnego cypla Wyspy Spichrzów. Zwyciężyła wizja zabudowy przygotowana przez pracownię architektoniczną MAT sp. z o. o., która posłużyła do zmiany planu zagospodarowania przestrzennego.

Wyspa Spichrzów ma być obszarem spójnym i harmonijnym, a jednocześnie różnorodnym barwnym i ciekawym, poprzez unikatowość każdego z jej elementów składowych. Każdy jej zakątek ma być wyjątkowy, dlatego do pracy nad ich kształtem zapraszane będą różne pracownie. Po uchwaleniu zmodyfikowanego planu zagospodarowania i powołaniu przez Miasto Gdańsk i Polnord SA spółki celowej organizowane będą konkursy architektoniczne na projekty konkretnych elementów Wyspy, w tym Muzeum Bursztynu.

Początek prac przewiduje się na III/IV kwartał 2011. Muzeum Bursztynu powstanie w latach 2012-2013. Cały projekt będzie ukończony prawdopodobnie w IV kwartale 2014 roku.

Przewidywany koszt projektu: 450 mln PLN.

Widok z mostu kolejowego w kierunku Wyspy Spichrzów

Opuszczając ul. Na Stępce, uczestnicy wycieczki zorganizowanej przez Nadbałtyckie Centrum Kultury, której przewodziła Bronisława Dejna, skierowali się ku mostowi kolejowemu nad Kanałem Ciesielskim.

Relacja z pierwszego przystanku

Jakub Szczepański - Wydział Architektury Politechniki Gdańskiej

- Jesteśmy na terenach składowych Gdańska. Tymi terenami była nie tylko Wyspa Spichrzów. Składowo-przemysłową funkcję pełniło wszystko to, co znajduje się wzdłuż dzisiejszej ul. Na Stępce. Kiedy w XVII wieku powiększono Gdańsk budując linię fortyfikacji, miasto zwiększyło się o ponad 100 ha. Wkrótce się okazało, że miasto nie potrzebowało tak wielkiej powierzchni, toteż wszystkie tereny na wschód od Motławy, które miasto wchłonęło, nigdy w historii nie były wykorzystane do końca. Teren został włączony do miasta jedną decyzją.

W miejscu łąk i sadów powstały składy i obiekty przemysłowe, między innymi rzeźnia i magazyny żywnościowe zbudowane pod koniec XIX wieku, które jeszcze kilkanaście lat temu były w całkiem niezłym stanie. Niestety, zostały w barbarzyński i celowy sposób doprowadzone do dzisiejszego stanu. Chodziło o to, żeby same się rozpadły i żeby można było w ich miejscu zbudować coś nowego.

Przechodząc na Ołowiankę, proszę zwrócić uwagę na most przez kanał, który jest poprowadzony skośnie. Rzadko się zdarza żeby most powstał skośnie w stosunku do brzegu rzeki. To wynika z faktu, że to był most kolejowy, a torów nie można układać pod kątem prostym. Wzdłuż kanału prowadziła przecież linia, którą dowożono węgiel do elektrowni.

Stanisław Flis - Stowarzyszenie Archiwistów Polskich Oddział Gdańsk

- Na paru rękopiśmiennych mapach, które się zachowały, błędnie oznaczono Polski Hak. Nazwano nim również koniec Ołowianki - obszar między Kanałem Ciesielskim, czyli Kanałem Na Stępce, a Motławą. To był ewidentny błąd kartografów.

Bronisława Dejna - Nadbałtyckie Centrum Kultury

- Robert Hirsz, który niestety nie mógł być tu dzisiaj z nami zwracał uwagę na materiał, z którego zostały zbudowane te dwa ogromne magazyny przy ul. Na Stępce. To taka sama żółta cegła, z jakiej zbudowane są odrestaurowane niedawno pokoszarowe obiekty, zajęte dzisiaj przez Akademię Muzyczną.

Stanisław Flis (w zastępstwie Roberta Hirscha)

- Jesteśmy przy budynku, który w latach 70. XIX wieku był sanitarną dumą gdańska. Ponieważ potrzeby związane z założeniem nowej kanalizacji burzowej i ściekowej w mieście były bardzo duże, burmistrz Leopold von Winter postanowił uregulować te sprawy. Przyjęto do realizacjo program inżyniera Eduarda Friedricha Wiebe, który przedstawił projekt budowy sieci kanalizacyjnej, w tym bardzo ważnego elementu, czyli przepompowni ścieków, która do dzisiaj zbiera ścieki z terenu całego miasta. Przepompownia jest specjalnie umieszczona bardzo nisko, na granicy terenu zurbanizowanego i przemysłowego.

Przepompownia ścieków

Dzisiaj zielone rury przebiegają górą, ale wcześniej, w pierwotnym projekcie, rury odprowadzające ścieki zostały położone pod Kanałem Ciesielskim i pod Martwą Wisłą. Na polach za Przeróbką, pomiędzy później budowanymi bateriami obrony portu gdańskiego i terenami wojskowymi, a terenami Przeróbki, ścieki odprowadzano w stronę łąk na Stogach, zwanych polami ryżowymi. Dopiero po oczyszczeniu w osadnikach wypełnionych piaskiem, w których rosła roślinność, ścieki były w okolicach Twierdzy Wisłoujścia zrzucane do Martwej Wisły.

Lucyna Nyka - Wydział Architektury Politechniki Gdańskiej

- Proszę spojrzeć w kierunku południowym [stojąc na moście kolejowym - dop. E.K.] To jest jeden z bardzo nielicznych kanałów o nieumocnionych brzegach, znajdujących się w obszarach śródmiejskich. Trawy rosną tutaj dziko, nikt tego nie pilnuje, one po prostu schodzą sobie do wody. Obecnie takie rzeczy się niezwykle docenia. Wiele obszarów dużych miast w Europie jest renaturalizowanych, czyli przywraca im się naturalny wygląd. Okazuje się, że my się coś takiego mamy i po 60 latach przyszedł wreszcie moment, że możemy się tym chwalić. Eksperci z różnych miast o bogatym dorobku badawczym dotyczącym styku miasta z wodą, którzy tu przyjeżdżają, jednym głosem mówią:

- Wspaniale, to wy już to zrobiliście, my dopiero planujemy takie zabiegi.

Jesteśmy oczywiście z tego bardzo dumni, ale też nie możemy tego zostawić w obecnym stanie, bo jeżeli przywraca się kanałom naturalny wygląd, to on jednak jest w jakiś sposób kontrolowany. Tworzy się na przykład ciekawe kompozycje krajobrazowe. Doceńmy to co posiadamy, też jako obywatele. Uważam, że powinniśmy wypracowywać tę świadomość, że jesteśmy społeczeństwem obywatelskim i tak naprawdę powinniśmy mieć jakiś wpływ na to, co się dzieje, na decyzje planistyczne, które dzieją się lub działy się przez wiele dziesięcioleci gdzieś ponad naszymi głowami. Powinniśmy też zwracać uwagę na powiązania istniejącej zabudowy właśnie z wodą, z terenami nadwodnymi. Także czuwajmy nad tym wspólnie.

Spójrzmy po lewej stronie [stojąc na moście kolejowym - dop. E.K.] na ceglane, niepozorne budyneczki. One są bardzo ważne, bo nawet na mapach z XVI i XVII wieku, przed powstaniem tego wielkiego systemu fortyfikacji, już w tym miejscu istniał budynek. To była jakby flanka miasta, rozwijającego się w kierunku wschodnim. Dzisiaj wspaniale je widać pod Mostem Kamieniarskim z Długiego Pobrzeża. Ich znaczenie urbanistyczne jest ogromne. To na pewno nie były te same budynki, ale te istniejące są bardzo ciekawe, bo do nich podchodzi woda. W tej chwili tak wygląda, jakby były przeznaczone do wyburzenia, bo zapewne jakiś inwestor ma ochotę tu budować. Rozwijajmy się, ale pamiętajmy, że to jest państwo obywatelskie. My płacimy urzędnikom, którzy zresztą specjalnie nawet nie chcą z nami rozmawiać, żeby oni prowadzili świadomy rozwój miasta. Żeby jako obywatele włączyć się proces budowania miasta, musimy dużo o nim wiedzieć. Cieszmy się więc, że możemy korzystać z wiedzy i doświadczeń osób taką wiedzę posiadających.