Prezydent Gdańska Paweł Adamowicz skierował do opiniowania i uzgodnień projekt miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego - Wyspa Spichrzów, rejon ulicy Stągiewnej i ulicy Chmielnej.

Przedstawiony przez Biuro Rozwoju Gdańska projekt planu wprowadza m. in.: przeznaczenie tego terenu na funkcje usługowe w minimum 70 procentach, dopuszcza funkcję mieszkaniową powyżej pierwszej kondygnacji. Ponadto zaleca lokalizację Muzeum Bursztynu w spichlerzu „Steffen”, stworzenie nadwodnego publicznego ciągu pieszego wokół Cypla wzdłuż Starej i Nowej Motławy.

Zgodnie z wytycznymi planu najbardziej wysunięty na północ fragment Cypla pełnić ma wyłącznie funkcję usługową, znajdować ma się w tym miejscu również punkt widokowy. Parkingi znajdujące się na Północnym Cyplu mają być parkingami podziemnymi, w tym duży parking ma być ogólnodostępny. Projekt planu umożliwia realizację kładek niskowodnych zwodzonych przez Motławę na przedłużeniu ulicy Świętego Ducha i przez Nową Motławę do ul. Szafarnia.

Obecnie projekt wszedł w fazę opiniowania i uzgodnień, potem - zgodnie z procedurą - zostanie wyłożony do publicznego wglądu. W tych fazach procedury projekt może jeszcze ulegać modyfikacjom.

Przypomnijmy, 28 kwietnia rozstrzygnięty został konkurs na koncepcję urbanistyczno- architektoniczną zabudowy północnego cypla Wyspy Spichrzów. Zwyciężyła wizja zabudowy przygotowana przez pracownię architektoniczną MAT sp. z o. o., która posłużyła do zmiany planu zagospodarowania przestrzennego.

Wyspa Spichrzów ma być obszarem spójnym i harmonijnym, a jednocześnie różnorodnym barwnym i ciekawym, poprzez unikatowość każdego z jej elementów składowych. Każdy jej zakątek ma być wyjątkowy, dlatego do pracy nad ich kształtem zapraszane będą różne pracownie. Po uchwaleniu zmodyfikowanego planu zagospodarowania i powołaniu przez Miasto Gdańsk i Polnord SA spółki celowej organizowane będą konkursy architektoniczne na projekty konkretnych elementów Wyspy, w tym Muzeum Bursztynu.

Początek prac przewiduje się na III/IV kwartał 2011. Muzeum Bursztynu powstanie w latach 2012-2013. Cały projekt będzie ukończony prawdopodobnie w IV kwartale 2014 roku.

Przewidywany koszt projektu: 450 mln PLN.

Widok z mostu kolejowego w kierunku Wyspy Spichrzów

Opuszczając ul. Na Stępce, uczestnicy wycieczki zorganizowanej przez Nadbałtyckie Centrum Kultury, której przewodziła Bronisława Dejna, skierowali się ku mostowi kolejowemu nad Kanałem Ciesielskim.

Relacja z pierwszego przystanku

Jakub Szczepański - Wydział Architektury Politechniki Gdańskiej

- Jesteśmy na terenach składowych Gdańska. Tymi terenami była nie tylko Wyspa Spichrzów. Składowo-przemysłową funkcję pełniło wszystko to, co znajduje się wzdłuż dzisiejszej ul. Na Stępce. Kiedy w XVII wieku powiększono Gdańsk budując linię fortyfikacji, miasto zwiększyło się o ponad 100 ha. Wkrótce się okazało, że miasto nie potrzebowało tak wielkiej powierzchni, toteż wszystkie tereny na wschód od Motławy, które miasto wchłonęło, nigdy w historii nie były wykorzystane do końca. Teren został włączony do miasta jedną decyzją.

W miejscu łąk i sadów powstały składy i obiekty przemysłowe, między innymi rzeźnia i magazyny żywnościowe zbudowane pod koniec XIX wieku, które jeszcze kilkanaście lat temu były w całkiem niezłym stanie. Niestety, zostały w barbarzyński i celowy sposób doprowadzone do dzisiejszego stanu. Chodziło o to, żeby same się rozpadły i żeby można było w ich miejscu zbudować coś nowego.

Przechodząc na Ołowiankę, proszę zwrócić uwagę na most przez kanał, który jest poprowadzony skośnie. Rzadko się zdarza żeby most powstał skośnie w stosunku do brzegu rzeki. To wynika z faktu, że to był most kolejowy, a torów nie można układać pod kątem prostym. Wzdłuż kanału prowadziła przecież linia, którą dowożono węgiel do elektrowni.

Stanisław Flis - Stowarzyszenie Archiwistów Polskich Oddział Gdańsk

- Na paru rękopiśmiennych mapach, które się zachowały, błędnie oznaczono Polski Hak. Nazwano nim również koniec Ołowianki - obszar między Kanałem Ciesielskim, czyli Kanałem Na Stępce, a Motławą. To był ewidentny błąd kartografów.

Bronisława Dejna - Nadbałtyckie Centrum Kultury

- Robert Hirsz, który niestety nie mógł być tu dzisiaj z nami zwracał uwagę na materiał, z którego zostały zbudowane te dwa ogromne magazyny przy ul. Na Stępce. To taka sama żółta cegła, z jakiej zbudowane są odrestaurowane niedawno pokoszarowe obiekty, zajęte dzisiaj przez Akademię Muzyczną.

Stanisław Flis (w zastępstwie Roberta Hirscha)

- Jesteśmy przy budynku, który w latach 70. XIX wieku był sanitarną dumą gdańska. Ponieważ potrzeby związane z założeniem nowej kanalizacji burzowej i ściekowej w mieście były bardzo duże, burmistrz Leopold von Winter postanowił uregulować te sprawy. Przyjęto do realizacjo program inżyniera Eduarda Friedricha Wiebe, który przedstawił projekt budowy sieci kanalizacyjnej, w tym bardzo ważnego elementu, czyli przepompowni ścieków, która do dzisiaj zbiera ścieki z terenu całego miasta. Przepompownia jest specjalnie umieszczona bardzo nisko, na granicy terenu zurbanizowanego i przemysłowego.

Przepompownia ścieków

Dzisiaj zielone rury przebiegają górą, ale wcześniej, w pierwotnym projekcie, rury odprowadzające ścieki zostały położone pod Kanałem Ciesielskim i pod Martwą Wisłą. Na polach za Przeróbką, pomiędzy później budowanymi bateriami obrony portu gdańskiego i terenami wojskowymi, a terenami Przeróbki, ścieki odprowadzano w stronę łąk na Stogach, zwanych polami ryżowymi. Dopiero po oczyszczeniu w osadnikach wypełnionych piaskiem, w których rosła roślinność, ścieki były w okolicach Twierdzy Wisłoujścia zrzucane do Martwej Wisły.

Lucyna Nyka - Wydział Architektury Politechniki Gdańskiej

- Proszę spojrzeć w kierunku południowym [stojąc na moście kolejowym - dop. E.K.] To jest jeden z bardzo nielicznych kanałów o nieumocnionych brzegach, znajdujących się w obszarach śródmiejskich. Trawy rosną tutaj dziko, nikt tego nie pilnuje, one po prostu schodzą sobie do wody. Obecnie takie rzeczy się niezwykle docenia. Wiele obszarów dużych miast w Europie jest renaturalizowanych, czyli przywraca im się naturalny wygląd. Okazuje się, że my się coś takiego mamy i po 60 latach przyszedł wreszcie moment, że możemy się tym chwalić. Eksperci z różnych miast o bogatym dorobku badawczym dotyczącym styku miasta z wodą, którzy tu przyjeżdżają, jednym głosem mówią:

- Wspaniale, to wy już to zrobiliście, my dopiero planujemy takie zabiegi.

Jesteśmy oczywiście z tego bardzo dumni, ale też nie możemy tego zostawić w obecnym stanie, bo jeżeli przywraca się kanałom naturalny wygląd, to on jednak jest w jakiś sposób kontrolowany. Tworzy się na przykład ciekawe kompozycje krajobrazowe. Doceńmy to co posiadamy, też jako obywatele. Uważam, że powinniśmy wypracowywać tę świadomość, że jesteśmy społeczeństwem obywatelskim i tak naprawdę powinniśmy mieć jakiś wpływ na to, co się dzieje, na decyzje planistyczne, które dzieją się lub działy się przez wiele dziesięcioleci gdzieś ponad naszymi głowami. Powinniśmy też zwracać uwagę na powiązania istniejącej zabudowy właśnie z wodą, z terenami nadwodnymi. Także czuwajmy nad tym wspólnie.

Spójrzmy po lewej stronie [stojąc na moście kolejowym - dop. E.K.] na ceglane, niepozorne budyneczki. One są bardzo ważne, bo nawet na mapach z XVI i XVII wieku, przed powstaniem tego wielkiego systemu fortyfikacji, już w tym miejscu istniał budynek. To była jakby flanka miasta, rozwijającego się w kierunku wschodnim. Dzisiaj wspaniale je widać pod Mostem Kamieniarskim z Długiego Pobrzeża. Ich znaczenie urbanistyczne jest ogromne. To na pewno nie były te same budynki, ale te istniejące są bardzo ciekawe, bo do nich podchodzi woda. W tej chwili tak wygląda, jakby były przeznaczone do wyburzenia, bo zapewne jakiś inwestor ma ochotę tu budować. Rozwijajmy się, ale pamiętajmy, że to jest państwo obywatelskie. My płacimy urzędnikom, którzy zresztą specjalnie nawet nie chcą z nami rozmawiać, żeby oni prowadzili świadomy rozwój miasta. Żeby jako obywatele włączyć się proces budowania miasta, musimy dużo o nim wiedzieć. Cieszmy się więc, że możemy korzystać z wiedzy i doświadczeń osób taką wiedzę posiadających.

Kanał Raduni w pobliżu ujścia do Motławy. Początek XX w.

Być może właśnie do Raduni odnosi się zapis Herodota z V wieku p.n.e.: O krańcach zaś Europy (...) nie umiem nic pewnego powiedzieć. Ani bowiem nie przypuszczam, żeby barbarzyńcy nazywali Eridanos jakąś rzekę, uchodzącą do morza północnego, skąd, jak niesie wieść bursztyn pochodzi (...). Mimo wątpliwości starożytnego pisarza można stwierdzić, że zarówno Radunia, jak i północne morze, z którego pochodzi bursztyn, jednak istnieją.

Radunia jest wypływa z Jeziora Stężyckiego i przepływa przez zespół Jezior Raduńskich. Przez pierwsze 90 km biegu płynie w kierunku z zachodu na wschód. W okolicy Pruszcza Gdańskiego naturalne koryto Raduni skręca w kierunku północnym i na Żuławach wpada do Motławy. Rzeka ma na całej długości duży spadek, świetnie nadaje się więc do napędzania młynów.

W 1338 r. rozpoczęto budowę Kanału Raduni, zwanego też Młyńskim. Poprowadzono go z miejsca między Pruszczem Gdańskim a Juszkowem. Zbudowany tam system jazów i grobli pozwalał na regulację przepływu wód, które można było kierować do naturalnego koryta albo do kanału płynącego w kierunku Starego Miasta Gdańska. Kanał ten zbudowano wzdłuż krawędzi Wysoczyzny Kaszubskiej; długie odcinki wiodą po nasypie, kilka metrów powyżej poziomu terenu.

Drewniany akwedukt przerzucony nad fosą, którym wody Raduni wpływały do miasta. Lata 90. XIX w.

To wielkie przedsięwzięcie hydrotechniczne miało ogromne znaczenie gospodarcze. Wodę z kanału czerpano do picia i do celów przemysłowych, uruchamiano nią koła urządzeń produkcyjnych, a także zasilano fosę zamku krzyżackiego. Szerokość i głębokość kanału umożliwiała używanie go także do transportu.

W średniowieczu na terenie Gdańska istniały dwie główne odnogi kanału, płynące z zachodu na wschód. Północny kanał był szerszy, nazywano go niekiedy Wielką Radunią. Węższa, południowa odnoga nosiła miano Małej Raduni. Te dwa cieki łączyły się z sobą w kilku miejscach, przy czym w tych połączeniach woda płynęła z północy na południe. Pierwszy kanał łączący Wielką i Małą Radunię znajdował się tuż za zachodnim ciągiem fortyfikacji Starego Miasta, drugie miejsce, w którym woda z północnego kanału wypływała w kierunku południowego znajdowało się niespełna sto metrów dalej na wschód. Po raz trzeci kanały łączyły się blisko wschodnich krańców Starego Miasta. Częścią tego ostatniego połączenia był rów otaczający centralną część Osieku, mający plan nieregularnego czworokąta. Woda ze wschodniego boku tego czworokąta wpływała poprzez krótką odnogę do fosy otaczającej zamek i tu kończyła swój bieg Mała Radunia. Wielka Radunia płynęła natomiast dalej na północny wschód i wpadała do Wisły. W miejscu najbardziej dogodnym do budowy młynów, tam gdzie teren miał największy spadek, północny kanał Raduni rozgałęział się na trzy odnogi. Dwie z nich otaczały wyspę zwaną Tarczą, na której powstał najważniejszy z gdańskich młynów - Wielki.

Brama zespołu Wielkiego Młyna. Do dekoracji wykorzystano drewniane koło maszyny młyńskiej.

Kolejne zmiany w przedstawionym przebiegu Kanału Raduni wiązały się z budową nowych fortyfikacji miasta i stopniową likwidacją części dawnych, średniowiecznych umocnień w drugiej połowie XVI i w pierwszej połowie XVII wieku.

Problem przeprowadzenia wód Raduni przez nowo budowane wały rozwiązano przez budowę sklepionego kanału w lewym czole bastionu św. Elżbiety. Prace przy wymurowaniu tego kanału zakończyły się w 1563 r. Poziom wody w fosie był o kilka metrów niższy niż poziom wody w Raduni w miejscu jej przejścia przez fortyfikacje. Trzeba było zbudować odpowiedni przepust, który otrzymał formę wspartego na łękach murowanego akweduktu. Miał on po obu stronach wodoszczelne bariery, na nich wznosiły się po dwie niewielkie wieżyczki - sterczyny, podobne do zachowanych do dzisiaj na Kamiennej Śluzie i mające taką samą funkcję zabezpieczania przed przejściem po koronie muru ewentualnych napastników. Około 1636 r., prawdopodobnie w czasie prac przy przebudowie bastionu św. Elżbiety, kamienny akwedukt został zburzony i zastąpiony drewnianym przepustem, który istniał aż do rozbiórki wałów w ostatnich latach XIX wieku. Przed przepustem umieszczony był nad wodą duży herb Gdańska z podtrzymującymi go lwami.

Budowa bastionowych umocnień wokół całego miasta i zmiany w technice wojennej spowodowały utratę znaczenia średniowiecznych fortyfikacji. W pierwszej połowie XVII wieku, między rokiem 1617 a 1626, fosy oddzielające Stare Miasto od terenu Zamczyska i Głównego Miasta zostały zwężone i uzyskały nową funkcję młynówek. Największe nasilenie prac przy zasypywaniu fos miało miejsce w 1622 r. Ciek powstały w miejscu dawnej fosy otrzymał nazwę Małej Raduni, podobnie jak wcześniejsza, płynąca kilkadziesiąt metrów dalej na północ odnoga Kanału Raduni. Główne koryto kanału, czyli Wielką Radunię, skierowano w stronę wschodnią. Za pośrednictwem sieci kilku cieków Kanał Raduni uchodził odtąd do Motławy, a nie bezpośrednio do Wisły, jak było wcześniej. Pozwoliło to na uniknięcie konieczności przerwania ciągu wałów od strony północnej.

Kanały Raduni w 1908 r.

Nadmiar wód kanału Raduni można było odprowadzać do fosy już na południowym krańcu Gdańska - w pobliżu Bastionu św. Gertrudy - korytem o dużym spadku wyłożonym drewnem. Także na terenie Starego Miasta brzegi kanału miały drewnianą obudowę. Dopiero w XIX wieku zaczęto stosować cegłę.

Szerokość kanału wahała się od około 2 do 15 m, z jednym znaczącym wyjątkiem. Przed miejscem, w którym Radunia wpływała na teren Starego Miasta był niewielki staw zwany Wodopojem lub Końskim Wodopojem. Oprócz funkcji zawartej w jego nazwie służył on prawdopodobnie jako zbiornik retencyjny do gromadzenia wody na wypadek niskiego jej stanu i zagwarantowania ciągłości pracy młynów.

Zapewnienie odpowiedniego przepływu wody w kanale było przedmiotem stałej troski Rady Miasta, aczkolwiek spotykało się z licznymi i różnorakimi przeszkodami. Nad kanałem przerzucone były liczne mostki, w tym jeden kamienny zbudowany w 1614 r. przez Jerzego Strakowskiego. Wszystkie pozostałe, prawdopodobnie aż do XIX wieku, były drewniane. Ich filary powodowały tamowanie swobodnego przepływu wody, co niekorzystnie wpływało na pracę młynów. Dlatego miasto podejmowało różnego rodzaju środki zaradcze, na przykład w postaci szczegółowego inwentaryzowania szerokości kanału w różnych miejscach. Takie rysunki z naniesionymi wymiarami mogły być podstawą do podejmowania odpowiednich decyzji, na przykład konieczności likwidacji mostków i pomostów. Kontrola stosunków wodnych bywała też przedmiotem zatargów między władzami Gdańska a duchowieństwem z osady i kościoła Świętego Wojciecha, katolickiej enklawy na terenach należących do protestanckiego miasta.

Stała konserwacja biegu Raduni poza miastem należała do obowiązków mieszkańców mniej i bardziej oddalonych wsi. Większe wydatki trzeba było ponosić na naprawy celowych zniszczeń dokonywanych przez wojska oblegające Gdańsk, kiedy to chciano pozbawić miasto wody i możliwości produkcyjnych. Między rokiem 1433 a 1812 zdarzało się to co najmniej osiem razy. W czasie wojny trzynastoletniej specjalnie dla obrony urządzeń wodnych na początku kanału Raduni, w Pruszczu Gdańskim, zbudowano bastejowe umocnienia, które nie uchroniły jednak śluz przed zniszczeniem przez wojska krzyżackie.

Senny, bezrobotny kanał Raduni w 2008 r.

W XIX i XX w., w miarę pojawiania się innych rodzajów energii niż siła wody, następowała likwidacja poszczególnych cieków Raduni. Początkowo płynęły one jeszcze pod ziemią, potem stopniowo zasypywano i te pozostałości. Stare Miasto traciło charakter dzielnicy poprzecinanej kanałami. Dzisiaj istnieje tylko największy z nich - Wielka Radunia.

Autor: Jakub Szczepański

Uczestnicy sesji w NCK

Nadbałtyckie Centrum Kultury we współpracy z platformą river//cities zorganizowało dwudniową konferencję "Tereny nadrzeczne przestrzenią integracji mieszkańców". Sala Mieszczańska Ratusza Staromiejskiego wypełniła się gośćmi między innymi z Londynu, Sztokholmu, Warszawy, Lizbony, Wilkowic, Rzymu, Odessy, Lwowa, Gandawy, Skopje i oczywiście Gdańska. Niezwykła scenografia konferencji sprawiła, że wielu słuchaczy podczas słuchania prelekcji... fotografowało wnętrze nieszablonowej sali konferencyjnej.

Gospodarzem spotkania był Larry Okey Ugwu, Dyrektor Nadbałtyckiego Centrum Kultury, a jako pierwszy gości powitał Marszałek Województwa Pomorskiego Mieczysław Struk.

- Znajdujemy się w tej chwili, w takiej fazie rozwoju i zmian w naszym regionie, że potrzebujemy państwa doświadczeń - zwrócił się do gości i dodał, że samorząd regionu robi wszystko, żeby szlaki wodne wykorzystać w turystyce i połączyć nimi Gdańsk, Malbork, Tczew, Sztum, czy inne miasta stanowiące dziedzictwo kulturowe.

Również wiceprezydent Gdańska Maciej Lisicki wyraził nadzieję, że nawiązane podczas konferencji kontakty pomogą zrealizować projekty związane z terenami nadrzecznymi, w tym ożywienie Motławy.
- Wracamy do wody i chcemy się dowiedzieć, jak to zrobić - powiedział.

Zanim rozpoczęły się programowe sesje, Larry Okey Ugwu rozbawił zebranych opowieścią ze swoich rodzinnych stron - z Nigerii.
- Tam gdzie mieszkałem ludzie są zaprzyjaźnieni z wodą i jej mieszkańcami. Pamiętam, że w pewnym mieście małą rzekę zamieszkują ogromne krokodyle, które... współpracują z mieszkańcami. Tam nie ma mostu, a ludzie przedostają się na drugi brzeg na grzbietach krokodyli. I tu w Europie też powinna być taka współpraca - zakończył i otrzymał burzę oklasków.

Niestety nie uczestniczyłam we wszystkich sesjach, których tematem były brzegi rzek rozumiane jako przestrzeń publiczna, ale prelekcje, które miałam przyjemność wysłuchać pokazywały ogromną różnorodność w kwestii realizacji projektów zbliżających miasta do wody.
O pomorskiej sieci rzecznej opowiedziała Anna Golędzinowska z Departamentu Rozwoju Regionalnego i Przestrzennego Urzędu Marszałkowskiego Województwa Pomorskiego. Zauważyła, że nasz rejon niesłusznie kojarzy się głównie z wodami morskimi, bowiem w województwie mamy bardzo bogatą sieć rzeczną i ciekawy system hydrotechniczny.

Prosto z Pomorza uczestnicy konferencji powędrowali razem z Adrianem Evansem wzdłuż Tamizy. Prelegent zaprezentował slajdy obrazujące ogromne zmiany, jakie zaszły w otoczeniu rzeki na przestrzeni lat 1986- 2006.

Pod koniec trzeciej sesji, poświęconej wydarzeniom kulturalnym nad brzegami rzek w kontekście ochrony środowiska i krajobrazu, wystąpił Jacek Bożek Klubu Gaja, zachęcając do udziału w niezwykłym, europejskim wydarzeniu.

- 17 lipca o godzinie 14 wchodzimy do rzek w całej Europie, a przesłaniem akcji jest fakt, że rzeki są dla ludzi - mówił.

Niestety, w akcji nie będą mogli wziąć udziału lwowiacy. Ich reprezentant, Ołeś Dzyndra przedstawił zebranym smutną historię miasta, zobrazowaną przygnębiającym filmem.

- Ja tu przyjechałem jak uczeń, jak mały chłopiec. Patrząc na te prezentacje i doświadczenia innych miast ciężko mi przyznać, ale u mnie, w centrum Europy, w moim rodzinnym Lwowie... ukradli rzekę i od ponad stu lat u nas nie ma do niej dostępu. Panie Jacku, my 17 lipca nie weźmiemy udziału w akcji - zapowiedział z żalem.
Pod koniec XIX wieku ówczesne władze zdecydowały o skanalizowaniu rzeki Pełtawy w jej śródmiejskim odcinku, ale Ołeś Dzyndra wyraził nadzieję, że jeszcze kiedyś jej wody ujrzą światło dzienne.

Moderatorem czwartej i ostatniej sesji pierwszego dnia konferencji była Lidia Makowska ze Stowarzyszenia Kultura Miejska, a tematem panelu były wydarzenia kulturalne nad brzegami rzek w kontekście aktywizacji społecznej terenów nadrzecznych oraz ich włączenia do przestrzeni publicznej.

Od prezentacji Agnieszki Wlazeł, która opowiedziała o działaniach kulturalnych nad Wisłą w Warszawie, poprzez Rijekę - miasto pełne problemów, uczestnicy konferencji dotarli do Flandrii i Holandii. Projekt ośmiu zaprzyjaźnionych miast zaprezentowała Trui Maes z Gandawy. Podkreśliła, że zróżnicowanie tych miast jest ogromne, ale wszystkie będą objęte podobnym programem rewitalizacji starych, zaniedbanych terenów nadrzecznych. Sporo uwagi prelegentka poświęciła Antwerpii, w której zmiany zostały podzielone na dwa etapy. Pierwszym z nich, trwający do 2015 roku, obejmie aż 6 tys. mieszkańców, a pierwsze działania w przestrzeni miejskiej już się rozpoczęły. Zorganizowane były regaty, powstały miejsca do cumowania jachtów i statków rzecznych.
Podczas konferencji można tez było poznać pomysł Rzymu na uaktywnienie mieszkańców oraz Odessy, miasta prezentowanego jako 3D, czyli trzech rzek wpadających do Morza Czarnego.

Nad prawidłowym przebiegiem konferencji dyskretnie czuwała Magdalena Zakrzewska-Duda, koordynatorka "wodnych działań" w Nadbałtyckim Centrum Kultury, a całość podsumował Chris Torach ze Sztokholmu.

- To było bardzo inspirujące spotkanie. Cieszy taka liczba zaangażowanych ludzi, bo siłą każdego miasta jest jego społeczność. A teraz czas... na lampkę wina - zakończył

W drugim dniu konferencji jej uczestnicy będą mieli okazję poznać historię systemu wodnego Gdańska, zobaczyć relikty jego świetności oraz "dotknąć" do Martwej Wisły.

Zdjęcia ze spaceru gości po Gdańsku

[Pokaż jako pokaz slajdów]

Restauracja Kubicki

Kiedy przyjdzie nam ochota by zatrzymać się w biegu, czy to w ramach zwiedzania Gdańska, czy to podczas jego przemierzania z innych powodów, warto wybrać miejsce, które oprócz doznań kulinarnych zapewni nam wspaniały widok, a jeśli jeszcze będziemy mieli świadomość tego wszystkiego, co miejsce to przeżyło, dopiero w pełni poczujemy, że jesteśmy w mieście o tysiącletniej historii. Jednym z takich miejsc jest restauracja Kubicki położona nad samym brzegiem Motławy, w miejscu, gdzie powoli zmierza ona już ku swojemu ujściu do Wisły.

Adres restauracji brzmi "Wartka 5". Polska nazwa ulicy, a właściwie fragmentu nabrzeża Motławy, jest mocno uproszczoną, spłaszczoną chciałoby się rzec, wersją nazwy oryginalnej, która brzmiała "Przy pieniącej się wodzie" (Am Brausenden Wasser). Próby wyjaśnienia pochodzenia tej oryginalnej nazwy bywają różne. Pędzenie nurtu Motławy, podawane czasem jako jej źródło, są raczej mocno przesadzone. Motława w tym miejscu płynie już raczej dość leniwie. Inną wodą, którą podejrzewa się o bycie powodem takiej nazwy tego miejsca jest Kanał Raduni, uchodzący do Motławy paręset metrów dalej, pod uroczym Mostem Wapienniczym. Istnieje też trzecia możliwość. Tuż przy Baszcie Łabędź, w przedostatnim zakręcie Motławy uchodził bowiem kiedyś Potok Siedlecki, który mógł mieć całkiem wartki nurt do samego ujścia. Być może wody potoku pieniły się, łącząc się z Motławą.

Jakkolwiek było nazwa ulicy pojawia się w połowie XVII wieku, kiedy na tereny po dawnym krzyżackim zamku, zlikwidowanym przez mieszkańców Gdańska w 1454 r., po dwustuletniej przerwie, powoli wkracza znowu zabudowa. Miejsce w którym dzisiaj mieści się restauracja Kubicki to właśnie teren krzyżackiego zamku, a jeszcze wcześniej gdańskiego grodu. Siedząc w ogródku restauracji, pod wiekowymi drzewami, możemy zdać sobie sprawę z tego, że w tym samym miejscu, jeśli wierzyć nieco ogólnikowym opisom kronikarskim, był prawie tysiąc lat temu niejaki Alrecht, wypędzony przez wiernych z diecezji biskup Pragi, członek czeskiej rodziny Sławnikowiców, lepiej znany jako święty Wojciech.

Kiedy Gdańsk zajęli w 1308 r. Krzyżacy nie zastanawiali się długo zapewne nad lokalizacją centrum swojej administracji i umieścili siedzibę swoich gdańskich namiestników w tym samym miejscu, gdzie niegdyś rezydowali namiestnicy polskich królów i książąt, a przez jakiś czas również samodzielni gdańscy książęta. Zamek powstał szybko, według standardowego projektu krzyżackich fortec. Podobny był zapewne i do zamku w Gniewie i do zachowanego świetnie zamku w Lidzbarku Warmińskim. Jak wyglądał w szczegółach tego nie wie nikt i pewnie nigdy się tego nie dowiemy, zburzony został bowiem nader dokładnie, a nikt nie zadbał o jakiekolwiek udokumentowanie jego wyglądu. Teorię o wizerunku zamku na obrazie "Okręt kościoła" w Dworze Artusa należy włożyć między bajki.

Spacerując ku ujściu Kanału Raduni

Z zamku został tylko fragment, w postaci jednej baszty, przebudowanej na kamieniczkę i fragmentu potężnego muru, który, mimo że jest jednym z najstarszych zabytków Gdańska, znajduje się w opłakanym stanie. Czy to zemsta na Krzyżakach? Ten mur dodaje historycznego klimatu okolicy "Kubickiego", wystarczy po posiłku przespacerować się ku ujściu Kanału Raduni by zobaczyć ścianę z czerwonej, rozpadającej się, gotyckiej cegły.

A sama restauracja? To lokal o długiej tradycji. Mówi się i pisze ostrożnie, że założył ją Bronisław Kubicki około 1918 r. W księdze adresowej z tego właśnie roku wyczytać możemy, że pod adresem odpowiadającym dzisiejszemu "Wartka 5", mieszkał wprawdzie pewien restaurator nazwiskiem Beyer, ale ów miał swój lokal pod nazwą "Café Central" przy Długim Targu 15. Kubicki przybył do Gdańska w 1919 roku i kupił kamieniczkę nad Motławą, w której otworzył swoją restaurację. Co ciekawe w latach 20. figuruje pod tym adresem jako właściciel restauracji ale pod imieniem Bruno a nie Bronisław.

Swój lokal nazwał Kubicki "Café International" (podobno nazywano go również "Nixquelle"). Zgodnie z nazwą był to rzeczywiście lokal międzynarodowy. Ze względu na osobę właściciela chętnie odwiedzali go gdańscy Polacy, a nawet urządzali tam spotkania swoich organizacji takich jak "Sokół", "Gedania" i in. Właściciel restauracji był aktywnym działaczem polskich organizacji. Wojny nie dożył. Zmarł na atak serca w sylwestra 1936 r. Pozostawił żonę i syna Leonarda, zamordowanego później przez hitlerowców. Właścicielką lokalu została wdowa, Władysława, która prowadziła go aż do wojny, kiedy to został skonfiskowany. Władysława Kubicka nie została jednak wyrzucona ze swojego domu. Mieszkała w nim nadal, jako wynajmująca mieszkanie od Zarządu Nieruchomości.

W jakiś cudowny sposób u końca wojny, kiedy płonął cały historyczny Gdańsk, okolica "przy pieniącej się wodzie" została oszczędzona. To dodatkowa zaleta tego zakątka – domy przy Wartkiej i przy równoległej do niej Grodzkiej są w dużej części oryginalne. Tworzą swoisty "rezerwat" przedwojennego Gdańska.

Powojenne lata to próba reaktywacji lokalu, zakończona połowicznym sukcesem. Restauracja, tym razem nazwana już nazwiskiem Kubickich, otwarła swoje podwoje, jednak szybko została ponownie odebrana właścicielom. Tym razem to, co dziesięć lat wcześniej wydarli im Niemcy, zabrała im ich własna, choć mało przyjazna w tym okresie, ojczyzna. Lokal wrócił jednak w końcu w ręce rodziny i dzisiaj jest własnością już wprawdzie nie krewnej, ale powinowatej założyciela.

A więc gród, zamek, jedna z opok polskości w okresie międzywojennym, autentyczna gdańska zabudowa, wspaniały widok na Motławę i blisko stuletnia tradycja lokalu – to wszystko sprawia, że u "Kubickiego" warto się zatrzymać by zjeść, wypić i powspominać.

Autor: Aleksander Masłowski

Schron przeciwlotniczy z 1942 r.

Wychodząc z cienia wiekowych drzew i kierując się w kierunku widocznej z daleka gotyckiej wieży kościoła św. Katarzyny, dochodzimy do ulicy łączącej kanał Raduni z Podwalem Staromiejskim. Ten niedługi trakt, zawiera w sobie aż trzy ulice Stajenną, Browarną i Olejarną. Ulica Stajenna przypomina furmanów, obsługujących niegdyś Krzyżaków, Browarna, zwana pierwotnie Hinter Adlers Brauhaus, czyli Za Browarem Adlera upamiętnia znany zakład produkujący złocisty napój z pianką. Ulica Olejarna, która powinna kojarzyć się z tłocznią oleju, napędzaną wodami kanału, dzisiaj przypomina raczej ... II wojnę światową. W 1942 roku nazistowskie władze rozpoczęły tutaj budowę ogromnego schronu przeciwlotniczego. Sześciokondygnacyjny obiekt przykryty jest podwójnym dachem z warstwą piasku pomiędzy żelbetonowymi płytami, a całość ma powierzchnię ok. 1000 metrów kwadratowych.

Zatrudnieni przy budowie więźniowie niemieccy, dowożeni do pracy z obozu karnego w Maćkowych, wykonali swoją robotę tak dobrze, że betonowa pamiątka straszy do dzisiaj. Przez pewien okres obiekt był wykorzystywany jako magazyn wód mineralnych, a obecnie dzierżawi go od miasta spółka "Bunkier", współpracująca ze studentami i absolwentami ASP.

Ciąg trzech uliczek, które opuszczamy kierując się ku ul. Podwale Staromiejskie, zabudowany został w latach 50. XX wieku charakterystycznymi dla tej dzielnicy, dwu- i trzypiętrowymi domami z cegły, wzbogaconymi o betonowe obramienia okien i portali wejściowych.

Idąc ulicą Podwale Staromiejskie w stronę Motławy, mijamy po lewej stronie ul. Tartaczną, przy której warto się zatrzymać.

Od momentu wybudowania kanału Raduni, Osiek stał się dzielnicą bardzo uprzemysłowioną. Rozwijały się tutaj, kontrolowane przez Krzyżaków, olejarnie, browary i zakłady sukiennicze. Przy ul. Tartacznej, którą płynęły wody kanału, powstał w XIV w. tartak. Po latach zastąpił go młyn tabaczny, ten znowu ustąpił miejsca młynowi zbożowemu, którego martwe mury, stoją do dzisiaj.

Przechodząc obok Technikum Łączności trzeba koniecznie zajrzeć przez szklane drzwi wejściowe, za którymi stoi urokliwy pomnik z brązu, autorstwa Hanny Kosteckiej, absolwentki ASP w Gdańsku, przypominający tragiczne wydarzenia z pierwszych godzin II wojny światowej.

Zanim wejdziemy na tereny najstarszego osadnictwa w Gdańsku, warto wstąpić (niestety tylko w sezonie letnim) do znanej od 1962 r. i lubianej przez gdańszczan lodziarni ”Miś”.

Przekraczając dzisiejszą ul. Sukienniczą, trzeba mocno wysilić wyobraźnię, żeby zobaczyć przed sobą ... wyspę. Kwartał o powierzchni ok. 2 hektarów, ograniczony dzisiejszymi ulicami Grodzką, Karpią, Na Dylach i Sukienniczą, ogrodzony ze wszystkich stron wodą, upatrzył sobie na przełomie X i XI wieku któryś z miejscowych władców na swoją siedzibę. Pobudował drewniany gród i otoczył go potężnym wałem, którego fundamenty, po 950 latach archeolodzy mozolnie wydobywają na światło dzienne. Wiadomo już, że miał około 10 metrów wysokości, a miejscami osiągał nawet 25 metrów szerokości, że składały się na niego drewniane skrzynie wypełniane naprzemiennie mierzwą (odchodami zwierzęcymi), gliną i piaskiem, a wszystko to ustawione na palach dębowych przykryte zostało grubą warstwą ziemi.

Kiedy w 1308 roku Gdańsk zajęli Krzyżacy, momentalnie się zorientowali, że miejsce to jest tyleż urokliwe, co korzystne. Stąd właśnie doskonale można było obserwować i kontrolować pracę portu. Bezpośrednio po przejęciu miasta wykorzystywali dla swoich celów gród książęcy, żeby w 1340 r. rozpocząć budowę imponującego zamku, który do dzisiaj jest ogromną tajemnicą starego Gdańska. Wybudowany na kamiennych fundamentach, otoczony murem i fosami, zniknął prawie całkowicie z powierzchni ziemi w 1454 roku, rozebrany cegła po cegle przez nieznoszących Krzyżaków gdańszczan.

Czas rozpocząć wędrówkę po tym magicznym miejscu, nazwanym Zamczyskiem. Już jedna z pierwszych kamienic przy zejściu w kierunku Motławy (w styczniu 2010 r. zamkniętym z powodu budowy hotelu) wita nas tablicą autorstwa Wawrzyńca Sampa. Pokrótce opisuje dzieje okolicy i warto wsłuchać się w jej melodię.

Nadmotławski bulwar prowadzi nas wraz z biegiem rzeki i ul. Wartkiej ku resztkom ceglanego muru i fragmentowi baszty zamku krzyżackiego, która w XVIII wieku została zaadaptowana na cele mieszkalne, a teraz walczy z upływem czasu.

Zmęczonymi schodkami dostajemy się na leżącą powyżej ulicę Grodzką, pełną uroku i reminiscencji z przedwojennego Gdańska. Widzimy karczmę z XVIII wieku, szachulcową bryłę XVIII-wiecznego spichlerza, którego bacznie strzeże umieszczona w szczycie figurka jelenia, troskliwie odrestaurowaną kamienicę Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, czy wreszcie narożną kamieniczkę Gdańskiego Towarzystwa Naukowego, mieszczącą przed wojną karczmę „Pod Holendrem”. Oberża ta podlegała gildii ludzi morza, powstałej już w XIV wieku, która dbała o to, by część zysków była odprowadzana na rzecz przytułku dla starych i chorych żeglarzy, mieszczącego się przy kościele św. Jakuba.

Dziesiątki lat ul Grodzka umierała. W chwili rozpoczęcia w okolicy budowy luksusowego hotelu, stała się łakomym kąskiem dla inwestorów i... placem budowy.

Osiek i jego sąsiedztwo cz. I

Autorzy: Marek Chomicki i Ewa Kowalska

Źródła:

1. „Historia Gdańska” – praca zbiorowa pod red. E. Cieślaka

2. „Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego” - pod redakcją St. Gierszewskiego

3. „Z uśmiechem przez Gdańsk” – A. Januszajtis, Zb. Jujka

4. „Miasto magicznych przestrzeni” – J. Samp

5. „Pomorze Wschodnie pod rządami księcia polskiego Władysława Łokietka w latach 1306-1309” – Błażej Śliwiński

6. Artykuły prasowe autorstwa Andrzeja Januszajtisa

Kra na Motławie

Słoneczne południe (czwartek, 21 stycznia) zachęciło mnie do zajrzenia na Długie Pobrzeże i rzucenia okiem na zamarzniętą Motławę, wszak to rzadka gratka. Rzeka wygląda pięknie, oznaczona jest wieloma śladami stóp, a tu i ówdzie, na grubej (?) warstwie lodu, stoją grupki wędkarzy.  Niestety bajeczny widok psuje całkiem inny, rzekłabym ... przyziemny.

Spacerując wzdłuż Długiego Pobrzeża sądziłam, że przejechał po nim czołg. Dziesiątki, setki płyt chodnikowych przypominają pokruszoną miejscami krę na Motławie, a chodzenie po nich nie należy ani do przyjemnych, ani tym bardziej do bezpiecznych.

- Pierwszy raz widzę coś takiego, to była dosłownie chwila. Aż żal patrzeć, co ten mróz narobił - zaczepił mnie mocno starszy przechodzień, zapewne w reakcji na moją zatroskaną minę.

O to, czy Gdańsk upora się z problemem do sezonu letniego i jakie poniesiemy koszty, zapytałam Wiesława Szańcę z Działu Utrzymania Dróg Zakładu Dróg i Zieleni w Gdańsku.

- Jak tylko skończą się mrozy natychmiast przystąpimy do działania. Znamy już problem, ale w tej chwili trudno jest mówić o kosztach. Nie ma natomiast wątpliwości, że przed sezonem zdążymy naprawić szkody, jakie wyrządziła aura - uprzejmie poinformował mnie rozmówca.

Póki co warto więc pamiętać, że chodzenie po Długim Pobrzeżu przypomina poruszanie się po... krze.

A tak nawiasem mówiąc. Czyżby płyty chodnikowe nie były mrozoodporne?