Restauracja Kubicki

Kiedy przyjdzie nam ochota by zatrzymać się w biegu, czy to w ramach zwiedzania Gdańska, czy to podczas jego przemierzania z innych powodów, warto wybrać miejsce, które oprócz doznań kulinarnych zapewni nam wspaniały widok, a jeśli jeszcze będziemy mieli świadomość tego wszystkiego, co miejsce to przeżyło, dopiero w pełni poczujemy, że jesteśmy w mieście o tysiącletniej historii. Jednym z takich miejsc jest restauracja Kubicki położona nad samym brzegiem Motławy, w miejscu, gdzie powoli zmierza ona już ku swojemu ujściu do Wisły.

Adres restauracji brzmi "Wartka 5". Polska nazwa ulicy, a właściwie fragmentu nabrzeża Motławy, jest mocno uproszczoną, spłaszczoną chciałoby się rzec, wersją nazwy oryginalnej, która brzmiała "Przy pieniącej się wodzie" (Am Brausenden Wasser). Próby wyjaśnienia pochodzenia tej oryginalnej nazwy bywają różne. Pędzenie nurtu Motławy, podawane czasem jako jej źródło, są raczej mocno przesadzone. Motława w tym miejscu płynie już raczej dość leniwie. Inną wodą, którą podejrzewa się o bycie powodem takiej nazwy tego miejsca jest Kanał Raduni, uchodzący do Motławy paręset metrów dalej, pod uroczym Mostem Wapienniczym. Istnieje też trzecia możliwość. Tuż przy Baszcie Łabędź, w przedostatnim zakręcie Motławy uchodził bowiem kiedyś Potok Siedlecki, który mógł mieć całkiem wartki nurt do samego ujścia. Być może wody potoku pieniły się, łącząc się z Motławą.

Jakkolwiek było nazwa ulicy pojawia się w połowie XVII wieku, kiedy na tereny po dawnym krzyżackim zamku, zlikwidowanym przez mieszkańców Gdańska w 1454 r., po dwustuletniej przerwie, powoli wkracza znowu zabudowa. Miejsce w którym dzisiaj mieści się restauracja Kubicki to właśnie teren krzyżackiego zamku, a jeszcze wcześniej gdańskiego grodu. Siedząc w ogródku restauracji, pod wiekowymi drzewami, możemy zdać sobie sprawę z tego, że w tym samym miejscu, jeśli wierzyć nieco ogólnikowym opisom kronikarskim, był prawie tysiąc lat temu niejaki Alrecht, wypędzony przez wiernych z diecezji biskup Pragi, członek czeskiej rodziny Sławnikowiców, lepiej znany jako święty Wojciech.

Kiedy Gdańsk zajęli w 1308 r. Krzyżacy nie zastanawiali się długo zapewne nad lokalizacją centrum swojej administracji i umieścili siedzibę swoich gdańskich namiestników w tym samym miejscu, gdzie niegdyś rezydowali namiestnicy polskich królów i książąt, a przez jakiś czas również samodzielni gdańscy książęta. Zamek powstał szybko, według standardowego projektu krzyżackich fortec. Podobny był zapewne i do zamku w Gniewie i do zachowanego świetnie zamku w Lidzbarku Warmińskim. Jak wyglądał w szczegółach tego nie wie nikt i pewnie nigdy się tego nie dowiemy, zburzony został bowiem nader dokładnie, a nikt nie zadbał o jakiekolwiek udokumentowanie jego wyglądu. Teorię o wizerunku zamku na obrazie "Okręt kościoła" w Dworze Artusa należy włożyć między bajki.

Spacerując ku ujściu Kanału Raduni

Z zamku został tylko fragment, w postaci jednej baszty, przebudowanej na kamieniczkę i fragmentu potężnego muru, który, mimo że jest jednym z najstarszych zabytków Gdańska, znajduje się w opłakanym stanie. Czy to zemsta na Krzyżakach? Ten mur dodaje historycznego klimatu okolicy "Kubickiego", wystarczy po posiłku przespacerować się ku ujściu Kanału Raduni by zobaczyć ścianę z czerwonej, rozpadającej się, gotyckiej cegły.

A sama restauracja? To lokal o długiej tradycji. Mówi się i pisze ostrożnie, że założył ją Bronisław Kubicki około 1918 r. W księdze adresowej z tego właśnie roku wyczytać możemy, że pod adresem odpowiadającym dzisiejszemu "Wartka 5", mieszkał wprawdzie pewien restaurator nazwiskiem Beyer, ale ów miał swój lokal pod nazwą "Café Central" przy Długim Targu 15. Kubicki przybył do Gdańska w 1919 roku i kupił kamieniczkę nad Motławą, w której otworzył swoją restaurację. Co ciekawe w latach 20. figuruje pod tym adresem jako właściciel restauracji ale pod imieniem Bruno a nie Bronisław.

Swój lokal nazwał Kubicki "Café International" (podobno nazywano go również "Nixquelle"). Zgodnie z nazwą był to rzeczywiście lokal międzynarodowy. Ze względu na osobę właściciela chętnie odwiedzali go gdańscy Polacy, a nawet urządzali tam spotkania swoich organizacji takich jak "Sokół", "Gedania" i in. Właściciel restauracji był aktywnym działaczem polskich organizacji. Wojny nie dożył. Zmarł na atak serca w sylwestra 1936 r. Pozostawił żonę i syna Leonarda, zamordowanego później przez hitlerowców. Właścicielką lokalu została wdowa, Władysława, która prowadziła go aż do wojny, kiedy to został skonfiskowany. Władysława Kubicka nie została jednak wyrzucona ze swojego domu. Mieszkała w nim nadal, jako wynajmująca mieszkanie od Zarządu Nieruchomości.

W jakiś cudowny sposób u końca wojny, kiedy płonął cały historyczny Gdańsk, okolica "przy pieniącej się wodzie" została oszczędzona. To dodatkowa zaleta tego zakątka – domy przy Wartkiej i przy równoległej do niej Grodzkiej są w dużej części oryginalne. Tworzą swoisty "rezerwat" przedwojennego Gdańska.

Powojenne lata to próba reaktywacji lokalu, zakończona połowicznym sukcesem. Restauracja, tym razem nazwana już nazwiskiem Kubickich, otwarła swoje podwoje, jednak szybko została ponownie odebrana właścicielom. Tym razem to, co dziesięć lat wcześniej wydarli im Niemcy, zabrała im ich własna, choć mało przyjazna w tym okresie, ojczyzna. Lokal wrócił jednak w końcu w ręce rodziny i dzisiaj jest własnością już wprawdzie nie krewnej, ale powinowatej założyciela.

A więc gród, zamek, jedna z opok polskości w okresie międzywojennym, autentyczna gdańska zabudowa, wspaniały widok na Motławę i blisko stuletnia tradycja lokalu – to wszystko sprawia, że u "Kubickiego" warto się zatrzymać by zjeść, wypić i powspominać.

Autor: Aleksander Masłowski

Schron przeciwlotniczy z 1942 r.

Wychodząc z cienia wiekowych drzew i kierując się w kierunku widocznej z daleka gotyckiej wieży kościoła św. Katarzyny, dochodzimy do ulicy łączącej kanał Raduni z Podwalem Staromiejskim. Ten niedługi trakt, zawiera w sobie aż trzy ulice Stajenną, Browarną i Olejarną. Ulica Stajenna przypomina furmanów, obsługujących niegdyś Krzyżaków, Browarna, zwana pierwotnie Hinter Adlers Brauhaus, czyli Za Browarem Adlera upamiętnia znany zakład produkujący złocisty napój z pianką. Ulica Olejarna, która powinna kojarzyć się z tłocznią oleju, napędzaną wodami kanału, dzisiaj przypomina raczej ... II wojnę światową. W 1942 roku nazistowskie władze rozpoczęły tutaj budowę ogromnego schronu przeciwlotniczego. Sześciokondygnacyjny obiekt przykryty jest podwójnym dachem z warstwą piasku pomiędzy żelbetonowymi płytami, a całość ma powierzchnię ok. 1000 metrów kwadratowych.

Zatrudnieni przy budowie więźniowie niemieccy, dowożeni do pracy z obozu karnego w Maćkowych, wykonali swoją robotę tak dobrze, że betonowa pamiątka straszy do dzisiaj. Przez pewien okres obiekt był wykorzystywany jako magazyn wód mineralnych, a obecnie dzierżawi go od miasta spółka "Bunkier", współpracująca ze studentami i absolwentami ASP.

Ciąg trzech uliczek, które opuszczamy kierując się ku ul. Podwale Staromiejskie, zabudowany został w latach 50. XX wieku charakterystycznymi dla tej dzielnicy, dwu- i trzypiętrowymi domami z cegły, wzbogaconymi o betonowe obramienia okien i portali wejściowych.

Idąc ulicą Podwale Staromiejskie w stronę Motławy, mijamy po lewej stronie ul. Tartaczną, przy której warto się zatrzymać.

Od momentu wybudowania kanału Raduni, Osiek stał się dzielnicą bardzo uprzemysłowioną. Rozwijały się tutaj, kontrolowane przez Krzyżaków, olejarnie, browary i zakłady sukiennicze. Przy ul. Tartacznej, którą płynęły wody kanału, powstał w XIV w. tartak. Po latach zastąpił go młyn tabaczny, ten znowu ustąpił miejsca młynowi zbożowemu, którego martwe mury, stoją do dzisiaj.

Przechodząc obok Technikum Łączności trzeba koniecznie zajrzeć przez szklane drzwi wejściowe, za którymi stoi urokliwy pomnik z brązu, autorstwa Hanny Kosteckiej, absolwentki ASP w Gdańsku, przypominający tragiczne wydarzenia z pierwszych godzin II wojny światowej.

Zanim wejdziemy na tereny najstarszego osadnictwa w Gdańsku, warto wstąpić (niestety tylko w sezonie letnim) do znanej od 1962 r. i lubianej przez gdańszczan lodziarni ”Miś”.

Przekraczając dzisiejszą ul. Sukienniczą, trzeba mocno wysilić wyobraźnię, żeby zobaczyć przed sobą ... wyspę. Kwartał o powierzchni ok. 2 hektarów, ograniczony dzisiejszymi ulicami Grodzką, Karpią, Na Dylach i Sukienniczą, ogrodzony ze wszystkich stron wodą, upatrzył sobie na przełomie X i XI wieku któryś z miejscowych władców na swoją siedzibę. Pobudował drewniany gród i otoczył go potężnym wałem, którego fundamenty, po 950 latach archeolodzy mozolnie wydobywają na światło dzienne. Wiadomo już, że miał około 10 metrów wysokości, a miejscami osiągał nawet 25 metrów szerokości, że składały się na niego drewniane skrzynie wypełniane naprzemiennie mierzwą (odchodami zwierzęcymi), gliną i piaskiem, a wszystko to ustawione na palach dębowych przykryte zostało grubą warstwą ziemi.

Kiedy w 1308 roku Gdańsk zajęli Krzyżacy, momentalnie się zorientowali, że miejsce to jest tyleż urokliwe, co korzystne. Stąd właśnie doskonale można było obserwować i kontrolować pracę portu. Bezpośrednio po przejęciu miasta wykorzystywali dla swoich celów gród książęcy, żeby w 1340 r. rozpocząć budowę imponującego zamku, który do dzisiaj jest ogromną tajemnicą starego Gdańska. Wybudowany na kamiennych fundamentach, otoczony murem i fosami, zniknął prawie całkowicie z powierzchni ziemi w 1454 roku, rozebrany cegła po cegle przez nieznoszących Krzyżaków gdańszczan.

Czas rozpocząć wędrówkę po tym magicznym miejscu, nazwanym Zamczyskiem. Już jedna z pierwszych kamienic przy zejściu w kierunku Motławy (w styczniu 2010 r. zamkniętym z powodu budowy hotelu) wita nas tablicą autorstwa Wawrzyńca Sampa. Pokrótce opisuje dzieje okolicy i warto wsłuchać się w jej melodię.

Nadmotławski bulwar prowadzi nas wraz z biegiem rzeki i ul. Wartkiej ku resztkom ceglanego muru i fragmentowi baszty zamku krzyżackiego, która w XVIII wieku została zaadaptowana na cele mieszkalne, a teraz walczy z upływem czasu.

Zmęczonymi schodkami dostajemy się na leżącą powyżej ulicę Grodzką, pełną uroku i reminiscencji z przedwojennego Gdańska. Widzimy karczmę z XVIII wieku, szachulcową bryłę XVIII-wiecznego spichlerza, którego bacznie strzeże umieszczona w szczycie figurka jelenia, troskliwie odrestaurowaną kamienicę Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, czy wreszcie narożną kamieniczkę Gdańskiego Towarzystwa Naukowego, mieszczącą przed wojną karczmę „Pod Holendrem”. Oberża ta podlegała gildii ludzi morza, powstałej już w XIV wieku, która dbała o to, by część zysków była odprowadzana na rzecz przytułku dla starych i chorych żeglarzy, mieszczącego się przy kościele św. Jakuba.

Dziesiątki lat ul Grodzka umierała. W chwili rozpoczęcia w okolicy budowy luksusowego hotelu, stała się łakomym kąskiem dla inwestorów i... placem budowy.

Osiek i jego sąsiedztwo cz. I

Autorzy: Marek Chomicki i Ewa Kowalska

Źródła:

1. „Historia Gdańska” – praca zbiorowa pod red. E. Cieślaka

2. „Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego” - pod redakcją St. Gierszewskiego

3. „Z uśmiechem przez Gdańsk” – A. Januszajtis, Zb. Jujka

4. „Miasto magicznych przestrzeni” – J. Samp

5. „Pomorze Wschodnie pod rządami księcia polskiego Władysława Łokietka w latach 1306-1309” – Błażej Śliwiński

6. Artykuły prasowe autorstwa Andrzeja Januszajtisa

ul. Osiek

Wieczorami słychać tu podobno szum wody, która przed laty płynęła licznymi odnogami kanału Raduni, w ciągu dnia gwar uczniów ulokowanych tutaj szkół, a pod budynkiem Poczty Polskiej pstrykanie aparatów fotograficznych przybywających z różnych stron świata turystów.

OSIEK, prastara słowiańska osada, miejsce, które upodobali sobie książęta gdańscy na swój gród, a później Krzyżacy na imponujący zamek, miejsce, które z czasem stało się enklawą biedoty, po wojnie zapomniane przez gdańszczan, a dzisiaj jakby wraca do łask.

Turyści, którzy przychodzą pod budynek Poczty Polskiej patrzą na niego przez pryzmat pierwszych czternastu godzin II wojny światowej. Słuchają opowieści o bohaterskiej obronie załogi poczty, o przytłaczającej przewadze oddziałów policji gdańskiej, SS i S.A., o śmierci dowódcy Konrada Guderskiego, a także o 11-letniej Erwince Borzychowskiej, która zmarła w szpitalu poparzona płonącą benzyną, a której pomnik z brązu stanął w październiku 2005 r. na terenie Zespołu Szkół Łączności.

Miejsce to ma też inną, mniej znaną historię. Na początku XVII wieku wybudowany tu został Dom Poprawy, a jego pensjonariusze zatrudniani byli przy produkcji sukna, wykorzystując przy tym wody kanału Raduni. Kiedy na początku XIX wieku zaczął powstawać zespół penitencjarny przy ul. Kurkowej, Prusacy wyburzyli budynek i w latach 1838-44 postawili na jego miejscu nowoczesny szpital garnizonowy. Z dawnego więzienia do dzisiaj, na ul. Sukienniczej, przetrwała część muru okalającego teren zakładu karnego.

Po utworzeniu Wolnego Miasta Gdańska obiekt przeszedł w ręce polskiej Dyrekcji Okręgowej Poczty i Telegrafu, a w styczniu 1925 roku zaczęła w nim funkcjonować najważniejsza poczta polska w Gdańsku, która otrzymała nr 1. W 40 rocznicę napaści hitlerowskiej na Polskę odsłonięty został Pomnik Obrońców Poczty Polskiej.

Wszystkie zmiany zachodzące na dawnym Placu Heweliusza od końca XVII wieku „obserwował” skromny, dwukondygnacyjny Dom Dobroczynności, w którym bezdomni, żebracy, sieroty i ... dzieci z nieprawego łoża, znajdowali opiekę. Wnętrze budynku wypełniały między innymi sale szkolne, jadalnia i warsztat tkacki, oraz niewielka kaplica z organami. Dzisiaj obiekt przy ul. Sierocej pełni funkcję urokliwego, acz niedokapitalizowanego budynku mieszkalnego.

Budynek Gdańskich Szkół Autonomicznych

Okazały, ceglany budynek dzisiejszych Gdańskich Szkół  Autonomicznych, kontrastujący ze skromnym Domem Dobroczynności, powstał w 1875 roku i od początku służył szkolnictwu, które w XIX wieku uległo poważnym przeobrażeniom. Od 1456 roku Gdańsk podzielony był na sześć parafii, przy których funkcjonowały szkółki parafialne. Młodzież kształciła się przy kościołach Mariackim, św. Jana, św. Katarzyny, św. Bartłomieja, św. Barbary oraz św. Piotra i Pawła.

W nowoczesnym, jak na owe czasy budynku, uczyła się młodzież męska, początkowo zgodnie z sześcio-, a później ośmioletnim systemem kształcenia, który przewidywał zastąpienie łaciny językiem niemieckim i wprowadzenie dodatkowego języka obcego (angielskiego bądź francuskiego).

Do neogotyckiej bryły szkoły w 1903 roku dobudowana została łaźnia, która w znaczny sposób podniosła rangę szkoły, a jednocześnie przyczyniła się do poprawy stanu sanitarnego mieszkańców dzielnicy. W latach trzydziestych XX wieku zaledwie 12 procent mieszkań w okolicy posiadało własną łazienkę, toteż idea stworzenia łaźni miejskiej spodobała się gdańszczanom i miesięcznie korzystało z niej około 5 tysięcy osób. Niewiele później powstały jeszcze cztery takie obiekty, m. in. przy ul. Jaskółczej na Dolnym Mieście i ul. Strajku Dokerów w Nowym Porcie.

Na początku XX wieku dobudowane zostało boczne skrzydło szkoły, które również przeznaczone było dla chłopców. Dziewczęta uczyły się we wcześniej powstałej szkole nad kanałem Raduni, przy ul. Rybaki Dolne, jednakże był to budynek znacznie skromniejszy, bez żadnego zaplecza socjalnego.

Ulica Osiek, przy której znajduje się szkoła, znakomicie wyróżnia się dzisiaj szerokością od pozostałych ulic na tym obszarze, a wynika to z faktu, że przed laty przebiegał tędy jeden z kanałów Raduni, zasypany z początkiem XX wieku. Przed wiekami nie ona jednak była głównym traktem na Osieku, lecz skromna, dzisiaj zaniedbana i co najgorsze „okaleczona” przecinającym ją powojennym budynkiem ulica Panieńska (Jungfrauengasse). To ona stanowiła centrum rybackiej dzielnicy, to na niej stał ratusz zwany polskim, bo nawet w czasach krzyżackich Hakelwerk, czyli Osiek, funkcjonował na prawie polskim. W latach dwudziestych XX wieku ta mała uliczka słynęła z wielu ... domów publicznych.

Osiek i jego sąsiedztwo cz. II

Autorzy: Marek Chomicki i Ewa Kowalska

Źródła:
1. „Historia Gdańska” – praca zbiorowa pod red. E. Cieślaka
2. „Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego” - pod redakcją St. Gierszewskiego
3. „Z uśmiechem przez Gdańsk” – A. Januszajtis, Zb. Jujka
4. „Miasto magicznych przestrzeni” – J. Samp
5. „Pomorze Wschodnie pod rządami księcia polskiego Władysława Łokietka w latach 1306-1309” – Błażej Śliwiński
6. Artykuły prasowe autorstwa Andrzeja Januszajtisa

Tekst był publikowany na stronie gdańskich przewodników

[[Pokaż jako pokaz slajdów]]