Czy jesteście Państwo gotowi na kolejny iBedekerowy spacer po Gdańsku? Druga część zabytków techniki czeka...
Wbrew jednak pierwotnym zapowiedziom nie udamy się w kierunku południowych obrzeży historycznego grodu. Spotkamy się przy Bramie Wyżynnej, ruszymy w kierunku Targu Siennego i idąc wzdłuż Kanału Raduni dotrzemy na Osiek, a wędrówkę zakończymy przy Baszcie Łabędź.

Relacja z pierwszej części spaceru

Jak zwykle bardzo proszę o wyrażenie chęci udziału w spacerze przez wpisanie stosownego komentarza oraz o zabranie ze sobą wizytówek lub karteczek z nazwiskiem (tradycyjnie będzie losowanie upominków).

Niezawodna Szafa Gdańska ufundowała komplet gdańskich kubków, a podarowany kartonik z nimi opatrzyła następującym komentarzem:
Staramy się dostosować upominki do tematów spacerów. Tym razem jest to zestaw dwóch kubków ceramicznych z motywami zabytków techniki w Gdańsku - Wielki Młyn i latarnia w Nowym Porcie, której już nie ma.
Nie sądziłem, kiedy w zeszłym roku projektowaliśmy ten kubek, że widok tej urokliwej latarni w kwietniu 2012 r. będzie tyko sentymentalnym wspomnieniem...

Requiem dla latarni morskiej...

 

Trójmiejski zespół Zagan Acoustic, ufundował do rozlosowania dwie płyty "3:1". W skład zespołu wchodzą klasycznie wykształceni muzycy - Paweł Zagańczyk, Joachim Łuczak, Jakub Kubala i Jarosław Stokowski.

Bardzo gorąco zapraszam na spotkanie dzieci. Podczas kiedy Aleksander będzie snuł opowieści o dawnym Gdańsku, ja postaram się zająć milusińskich (czytających) mini grą miejską. Również proszę w komentarzu odnotować obecność dzieci, chętnie z podaniem ich wieku.

Księgarnie, wydawnictwa, sklepy z pamiątkami, hotele, restauracje, puby i wszelkie inne firmy/osoby fizyczne  zachęcam do ufundowania uczestnikom wyprawy gdańskich upominków. Nazwy darczyńców, wraz z linkiem do strony internetowej, będą podane w zapowiedzi spaceru i relacji z niego.

Wielki Młyn, I. Dickmann, 1617 r. (ze strony www.wystawy.bg.ug.gda.pl)

UWAGA - w przypadku opadów atmosferycznych spacer zostanie przeniesiony na inny termin

Tytuł: iBedekerowy spacer - Zabytki techniki cz. II
Lokalizacja: Brama Wyżynna, ul. Wały Jagiellońskie, Gdańsk
Godzina rozpoczęcia: 13:00
Data: 2012-04-22
Godzina zakończenia: 15:00

Uczestnicy spaceru wzdłuż kanału Raduni

Spotkanie przy pomniku poświęconym kindertransportom kolejny raz pokazało, jak dużym zainteresowaniem cieszą się spacery po Gdańsku. U stóp pomnika pojawiło się kilkadziesiąt osób.

Zasadniczy spacer wzdłuż kanału Raduni rozpoczął się jednak przy Nowym Ratuszu, w miejscu, gdzie wody kanału zostały ukryte pod ziemią. Wody te wypływają po drugiej stronie ulicy, nieopodal budynku Prokuratury Okręgowej w Gdańsku. Przewodnik zatrzymał się z grupą pod Domem Opatów Pelplińskich i na Moście Miłości w pobliżu Ratusza Staromiejskiego, opowiedział historię Wielkiego Młyna i Małego Młyna, który nigdy młynem nie był. Dalej trasa spaceru wiodła ulicami Wodopój i Rybaki Górne w kierunku dolnego odcinka kanału Raduni. Spacer zakończył się na Moście Wapienniczym, zwanym też Mostem Malarzy. Tu Piotr Mazurek nawiązał do rozebranego w 1454 roku zamku krzyżackiego, czyniąc tym samym wstęp do kolejnego spaceru, tym razem wokół Osieka.

Kanał Raduni - krzyżacki pomysł na wagę złota

Click here to view the embedded video.

Spacery po Gdańsku z Piotrem Mazurkiem

Spotkanie będzie miało na celu zaprezentowanie działań związanych z realizacją przebudowy Kanału Raduni w Gdańsku.

Obecnie prace budowlane trwają na obszarze Św. Wojciecha, na odcinku od mostu na wysokości posesji w ul. Trakt Św. Wojciecha 370 (km 7+960) do granicy Miasta Gdańska (km 9+828) o długości 1,868km. Dalsze prace na odcinku od zrzutu do Opływu Motławy (km 2+680 do mostu w ul. Raduńska - Nowiny km 5+040) o długości 2,360 km planuje się rozpocząć w lutym 2012r. Kolejny odcinek realizacji przedsięwzięcia, od mostu w ul. Raduńska - Nowiny (5+040) do mostu na wys. posesji w ul. Trakt Św. Wojciecha 370 (km 7+960) o długości 2,920 km planowany jest do rozpoczęcia w sierpniu 2012r. Wartość kwalifikowana projektu to 154,35 mln zł. Koszt przebudowy w wysokości 85% będzie finansowany ze środków unijnych (131,20 mln zł), zaś wkład własny w wysokości 15% ma być pokryty z budżetu Państwa. Miasto wydatkowało do chwili obecnej ok. 1,1 mln zł na opracowanie dokumentacji projektowej oraz wniosku aplikacyjnego. Wykonawcą robót jest HYDROBUDOWA Gdańsk S.A. Planowany termin zakończenia projektu to 31 marzec 2014r.

Tytuł: Spotkanie informacyjne dot. przebudowy Kanału Raduni
Lokalizacja: Szkoła Podstawowa Nr 40, ul. Stroma 19, Gdańsk
Godzina rozpoczęcia: 17:00
Data: 2011-10-13

Wizualizacja - Urszula Barczewska

"Orunię widzę wielką: dobre pomysły na dzielnicę" - tak brzmiał tytuł spotkania, które odbyło się z Domu Sąsiedzkim "Gościnna Przystań" na Oruni. Na spotkaniu, zorganizowanym przez Gdańską Fundację Innowacji Społecznych i Urząd Miasta, udział wzięli zaproszeni goście m.in. przedstawiciel Referatu Rewitalizacji UM Marek Barański, prezes Gdańskiej Fundacji Innowacji Społecznej - Marianna Sitek-Wróblewska, przedstawiciele Rady Miasta: Dariusz Słodkowski i Beata Dunajewska. Mimo, iż spotkanie miało charakter otwarty, to chyba przenikliwe zimno skutecznie zatrzymało w domu większość mieszkańców dzielnicy. A szkoda.

Przyczynkiem do debaty nad przyszłością Oruni stały się dwie prace, których tyuły na pierwszy rzut oka jawią się bardzo zawile tj.: "Integracja przestrzenna Oruni Górnej i Dolnej w kontekście zagadnień społecznych" oraz "Gdańsk Orunia – rewitalizacja poprzez organizację międzynarodowej wystawy ogrodowej”. Obie powstały na Politechnice Gdańskiej w ramach prac dyplomowych, stworzonych przez dwie absolwentki tej uczelni - Justynę Skotarczak oraz Urszulę Barczewską. Zaprezentowane uczestnikom spotkania trafne wizualizacje dzielnicy, zrobiły wrażenie.

Jako pierwsza, swój projekt przedstawiła Justyna Skotarczak. W swojej pracy główny nacisk położyła na integrację Oruni Górnej i Dolnej oraz zapełnieniu pustych przestrzeni, które dziś oddzielają od siebie te dwa miejsca.

Dlaczego warto integrować Orunię Górną i Dolną? Justyna Skotarczak odpowiada:

Dezintegracja przestrzenna w mieście, jest przyczyną powstawania problemów społecznych. Można ją rozumieć jako nagromadzenie jednostek problemowych między innymi poprzecinaniem Oruni Dolnej szlakami komunikacyjnymi - Trakt św. Wojciecha czy linia kolejowa.

Zanim rozpoczęłam pracę nad projektem bardzo dużo czytałam o rewitalizacji podobnych dzielnic innych miast. Ponadto, przejrzałam społeczne fora internetowe, które znacząco pomogły w opracowaniu ostatecznej koncepcji. W pracy poświęconej Oruni pod uwagę wzięłam kontrast, który powstaje ze stereotypów - młoda, dofinansowana Orunia Górna kontra stara, zdegradowana Orunia Dolna. Skupiłam się również na istniejących tu przestrzeniach - nadal pozostają niezagospodarowane. Jeżeli uda nam się je zapełnić, będziemy mogli doprowadzić do scalenia tych dwóch tkanek w ramach jednej dzielnicy.

Nie ulega wątpliwości, że dla całej dzielnicy, reprezentacyjnym miejscem jest Park Oruński. Przyznaje to również Justyna Skotarczak:

To teren, którym Orunia może się naprawdę pochwalić. To właśnie z nim identyfikują się mieszkańcy Oruni Górnej jak i Dolnej. Rozwój i promocja parku, który zostałby połączony siecią przestrzeni publicznych, mógłby przyciągnąć mieszkańców całego miasta.

A co z terenem wokół Kanału Raduni i tzw. Oruńską Starówką przy ul. Gościnnej?

To bardzo atrakcyjny teren, dziś niestety trochę zapomniany. Doskonałe miejsce gdzie mógłby powstać sektor kulturalno - usługowy. Tak samo sytuacja przedstawia się z placem przy ul. Gościnnej, który posiada ogromny potencjał. Warto też zainteresować się obszarem wzgórz morenowych. Stanowią przecież punkt widokowy. Niewątpliwie są bardzo atrakcyjnymi terenami dla rozwoju i promocji dzielnicy. Niestety, dziś ich potencjał jest niewykorzystany.

Poprzez przedstawione pomysły chciałabym zaangażować mieszkańców dzielnicy do działania przekonuje Justyna Skotarczak – i to do konkretnego działania małymi, ale skutecznymi krokami. Żeby pokazać i udowodnić, że tu na Oruni, jej mieszkańcy jednak mogą coś zrobić dla dzielnicy. Na pytanie o konkretne projekty autorka wymienia projekt powstania strefy kultury teatralnej i filmowej. Nie tylko zaangażowałaby mieszkańców do działania, ale załatałaby pustą przestrzeń, jaka oddziela Orunie Górną od Dolnej – przekonuje. Ponadto dobrym pomysłem dla Oruni, stałaby się strefa filmowa, działająca cały rok. W przestrzeni dzielnicy jest też miejsce na mobilne galerie, które stały by się miejscem działania artystów.

Po prezentacji Justyny Skotarczak, swój pomysł na Oruni zaprezentowała Urszula Barczewska. Przyznam się, że równie oryginalny. Poprzez organizację międzynarodowej wystawy ogrodowej po generalny lifting tzw. Oruńskiej Starówki i uczynienie z niej salonu dzielnicy z prawdziwego zdarzenia. Inspiracją stał się przykład jednej z dzielnic Hamburga - Wilhelmsburga.

Wizualizacja - Urszula Barczewska

Wystawa ogrodowa, w dzisiejszych realiach XXI w. nawiązywałaby do dawnej tradycji Oruni - miejsca rekreacyjnego, ogrodowego - przekonywała autorka projektu - Teren dzielnicy jest zróżnicowany pod względem terenów zielonych. Mamy tu jeden duży i kilka pomniejszych parków, ogródki działkowe i tereny rolnicze. Cały teren posiada zróżnicowane ukształtowanie terenu, nie mówiąc już o sieci wodnej. To wszystko sprawia ze całość jest bardzo atrakcyjna dla organizacji różnego rodzaju projektów - wyjaśnia pomysłodawczyni projektu.

Organizacja wystawy ogrodowej w znaczący sposób mogłaby wpłynąć na zmianę obecnej sytuacji - wyjaśnia Urszula Barczewska. Założenia takiej ekspozycji podzieliłam na trzy części. Każda z nich miałaby inny charakter. Umiejscowione w różnych miejscach dzielnicy, byłyby jednak połączone ze sobą tematycznymi ścieżkami zainteresowania.

Obok projektu organizacji międzynarodowej wystawy ogrodowej, autorka zaprezentowała projekt generalnej przebudowy salonu Oruni, jakim jest tzw. Oruńska Starówka przy ul Gościnnej. To plac, którego dominantę stanowi kościół św. Jana Bosko. Znajduje się tu największa ilość punktów usługowo – handlowych, sklepy, ośrodek zdrowia, poczta i szkoła muzyczna. Ponadto przebiegają tędy ciągi piesze i komunikacyjne.

Plac przy ul. Gościnnej to dziś głównie punk parkingowy. Zaproponowana wizualizacja diametralnie zmienia to miejsce. Odrewitalizowany plac stałby się przede wszystkim miejscem spotkań mieszkańców dzielnicy jak i miasta. W zamkniętej w połowie dla ruchu kołowego przestrzeni, znalazłoby się miejsce na nową zieleń, fontanny, oświetlenie, kawiarnie, ławki. Ponadto plac doskonale pełniłby miejsce do organizacji festynów, jarmarków, targów.

Tak zakończyła się pierwsza część spotkania. Druga, dotyczyła równie ważnego problemu - koncepcji rewitalizacji oruńskiej kuźni. Opowiadał o tym zaproszony na spotkanie przedstawiciel Referatu Rewitalizacji Urzędu Miasta - Marek Barański.

Dziękuję Justynie Skotarczak i Urszuli Barczewskiej za udostępnienie fragmentów wizualizacji dotyczących rewitalizacji Oruni.

Autor: Paweł Jarczewski

[Pokaż jako pokaz slajdów]

Bragowanie statków na Kępie w latach 30. XIX w. Rysunek F..E. Meyerheyma

...............................................................................................................................................................

"Bardzo ważne części gdańskiego portu stanowiły Lastadia i Brabancja - stocznie i warsztaty naprawcze." (M.Bogucka, Szkice Gdańskie)

"Johann Wilhelm Klawitter, syn gdańskiego mistrza cechu cieśli okrętowych, po odbyciu nauki w Anglii, założył na Brabancji, przy ujściu kanału Raduni do Motławy, stocznię opartą na wzorach angielskich." (M.Gliński, J.Kukliński, Kronika Gdańska 997-2000)

"Na przełomie XVIII i XIX stulecia budowano przeciętnie rocznie 6 nowych statków w stoczniach położonych jak niegdyś na Łasztowni, Brabancji, Kępie, Wałach i Polskim Haku."(Historia Gdańska, tom III/2)

To cytaty z trzech poważnych dzieł dotyczących historii Gdańska, w których wyróżniłem wyraz "Brabancja". Zrobiłem to głównie po to, by rozprawić się z jednym z gdańskich mitów nazewniczych, a przy okazji opowiedzieć nieco o historii Brabanku.

Brabank, skrócona forma określenia 'bragebank' (dosł. 'ława, ławica do bragowania'), to nazwa urządzenia służącego do naprawy kadłubów statków. Urządzenia nader prostego, wymagającego bowiem do swojego funkcjonowania płytkiego miejsca przy brzegu – zwykle sztucznie usypanej i utrzymywanej, piaszczystej ławicy, odpowiedniej ilości lin i porządnej łodzi. Bragowanie, wyraz, który funkcjonuje podobno do dziś wśród morskich Kaszubów, oznacza tyle co naprawa, uszczelnianie kadłuba jednostki pływającej. Na brabanku (zwanym też kielbankiem) naprawa odbywała się w sposób następujący:

Statek ustawiano równolegle do brzegu, następnie przeładowywano balast tak, by przechylił się w stronę lądu. Jednocześnie mocowano do masztów liny, którymi z brzegu za pomocą ręcznych wind przechylano go jeszcze bardziej, tak, że leżąc na boku, odsłaniał podwodną część kadłuba, aż po stępkę. Wtedy, bez większego trudu, podpływając łodzią od strony wody można było dokonywać wszystkich czynności koniecznych do doprowadzenia kadłuba do stanu pełnej używalności. A było przy tym sporo roboty. Po pierwsze trzeba było usunąć liczne pasożyty, oczyścić poszycie, odnaleźć i wymienić jego zbutwiałe klepki. Dokonawszy tych czynności przystąpić można było do uszczelnienia poszycia (zakalfatrowania) i wysmołowania miejsc połączenia klepek. Po zakończeniu tak przeprowadzanego remontu jednej strony, statek obracano i powtarzano tę samą procedurę po drugiej stronie kadłuba.

Technikę tę stosowano z powodzeniem przy remontach większych statków do czasu wynalezienia slipów patentowych i doków pływających, tj. aż do II poł. XIX w.

Taka właśnie, i tylko taka jest etymologia historycznej nazwy części Gdańska położonej między Kanałem Raduni, a ulicą Wałową. Nazywanie go "Brabancją" jest śmiesznym nieporozumieniem. Fonetyczna zbieżność wyrazów Brabank i Brabant (nazwa prowincji w Niderlandach) to jedyne co te dwie nazwy łączy. Bezgranicznie śmieszne jest dorabianie do gdańskiej "Brabancji" opowieści o brabanckich osadnikach, którzy, a jakże, tam się właśnie osiedlili. Produkowali zapewne po swojemu brabanckie koronki... Z Brabancją w dzisiejszej Belgii wiążą Gdańsk postaci tak znane jak Abrosius Vermoellen, producent Goldwassera, rodzina kupiecka Almonde, botanik Jakob Breyne, kaznodzieja Aegidius Strauch, a także pierwszy karylion Ratusza, wykonany przez odlewnika Johanna Moora. Nikt z tej listy nie miał jednak nic wspólnego z nadmotławskim Brabankiem.

Jedynym znanym mi autorem wyraźnie protestującym przeciw tej historycznej mistyfikacji jest A.Januszajtis, który pisze: "(...) Brabankiem (nie Brabancją, bo nazwa nie pochodzi od tej niderlandzkiej prowincji, tylko od pochylni działających tu w XV w. warsztatów remontu statków) nazywano jeszcze przed wojną obecną ulicę Stara Stocznia (...)" (Opowieści dawnego Gdańska). Niestety również nie ma całkiem racji, tyle że już nie w sprawie poprawnej nazwy topograficznej, a w wyjaśnieniu czym jest brabank. Piaszczystą łachę wzdłuż brzegu trudno nazwać pochylnią.

Ale jak widać z przytoczonych na wstępie cytatów nazywanie Brabanku Brabancją funkcjonuje w literaturze uchodzącej za całkiem poważną. Wmawianie ludziom brabanckiej etymologii Brabanku jest raczej na szczęście grzechem tylko niektórych przewodników.

A miejsce to ma długą i bogatą historię, związaną przeważnie ze stoczniami. Już w pierwszym gdańskim wilkierzu z połowy XV w. napisano:

Pod karą 10 dobrych grzywien nikomu nie wolno bragować czy przewracać swojego statku gdzie indziej niż na ławicy do bragowania, urządzonej w tym celu przez miasto. (Nymand sal seyn Schiff bragen oder stortczen anders denne do die bragebank von der stat dorczu gemacht ist bey X gutten marken.)

Przepis ten związany był ze sporym ryzykiem pożaru przy pracach z płynną smołą. Ponieważ w wilkierzu użyto pełnej nazwy – bragebank – pisanej małą literą, nie jest pewne, historycy nie są zgodni, czy znajdował się już wtedy tam gdzie później okolica zwana Brabankiem. Znane są jednak dokumenty potwierdzające pośrednio tę właśnie lokalizację. Brabank był więc pierwszą w Gdańsku stocznią remontową. Nie wyklucza to oczywiście budowania tam statków.

Wiadomo, że tam właśnie w 1470 r. przeszedł remont pod okiem szkutnika Hansa Pale najsłynniejszy gdański okręt Peter von Danzig, który po dziewięciu latach postoju gdzieś w kącie na Motławie, wybrany został do działań bojowych w wojnie z Anglią.

W 1827 na Brabanku, w miejscu od zawsze związanym z działalnością stoczniową, założył swoją stocznię Johann Wilhelm Klawitter. Ów syn cieśli okrętowego spędził całe lata w Anglii, gdzie uczył się tego wszystkiego, co było potrzebne do uruchomienia pierwszej nowoczesnej stoczni w Gdańsku. Tak powstała rodzinna firma stoczniowa Klawitterów, funkcjonująca nieprzerwanie przez z górą stulecie, aż do bankructwa w 1932 r. w czasie poprzedniego wielkiego kryzysu światowego. To właśnie Klawitter, oprócz licznych żaglowców, jako pierwszy w Gdańsku zbudował w 1841 r. statek z maszyną parową. Był nim "Pfeil" (Strzała), który pływał potem przez całe dziesięciolecia, wożąc pasażerów między Gdańskiem a Nowym Portem. W 1863 r. przedsiębiorstwo odziedziczył syn Johanna, Julius Wilhelm Klawitter. On właśnie rozbudował stocznię i przeniósł ją najpierw częściowo, a po pożarze w 1905 r. całkowicie na Sienną Groblę, na Brabanku pozostawiając zakłady pomocnicze. Stopniowe ograniczanie zakresu działania stoczni pozwoliło na powstawanie na Brabanku domów mieszkalnych, w których początkowo mieszkali ludzie związani z dzialalnością firmy Klawitterów, a z czasem osoby najrozmaitszych profesji.

Brabank pozostał jednak siedzibą rodu nawet po bankructwie stoczni. Nieistniejący od z górą sześciu dekad dom rodzinny Klawitterów znajdował się przy ulicy Brabank pod numerem pierwszym. O mylnym przypisywaniu Klawitterom willi Neubäckera przy Schuitensteg 2 pisałem nie tak dawno w artykule "O willi nie-Klawitterów". Rodzina pozostała w posiadaniu części mieszkalnej dawnej siedziby firmy. Część biurową, podobnie jak resztę majątku pozostałego po upadłości, objął Senat Wolnego Miasta. Wśród różnych instytucji mieszczących się w dawnej dyrekcji stoczni Klawitterów wymienić można biura senackiego urzędu żeglugi, urząd certyfikacji statków, urząd marynarski, szkołę morską, a nawet kasę wypłacającą zasiłki bezrobotnym.

Zabudowa Brabanku przetrwała do 1945 r. Domy mieszkalne spalono, przetrwała za to część budynków fabrycznych. Istniały jeszcze całkiem niedawno, za ostatniego gospodarza mając firmę Elmor – producenta oprzyrządowania dla statków.

Nazwa Brabank, brzmiąca obco i niezrozumiale, nie mogła oczywiście przetrwać po 1945 r. W odróżnieniu od sąsiedniego "Nabrzeża Szkut", które uroczo nazwano "ulicą Wiosny Ludów", Brabank uratował w nazwie "Stara Stocznia" przynajmniej wspomnienie o swojej przeszłości.

Teren znajduje sie obecnie w rękach dewelopera, który będzie tam wznosił nowe osiedle, a na razie opróżnia działkę z zabudowań. Okazja przywrócenia historycznej nazwy, ot choćby przez nazwanie osiedla "Nowym Brabankiem" na wzór "Nowej Lastadii" nie zostanie, o ile wierzyć internetowym publikacjom wykorzystana. Pewnie byłaby zbyt mało "marketingowa". Osiedle będzie się nazywało "Motlawa Apartments", co brzmi może i atrakcyjnie, ale na pewno nie w uszach kogoś zakochanego w gdańskiej historii.

Autor: Aleksander Masłowski

Restauracja Kubicki

Kiedy przyjdzie nam ochota by zatrzymać się w biegu, czy to w ramach zwiedzania Gdańska, czy to podczas jego przemierzania z innych powodów, warto wybrać miejsce, które oprócz doznań kulinarnych zapewni nam wspaniały widok, a jeśli jeszcze będziemy mieli świadomość tego wszystkiego, co miejsce to przeżyło, dopiero w pełni poczujemy, że jesteśmy w mieście o tysiącletniej historii. Jednym z takich miejsc jest restauracja Kubicki położona nad samym brzegiem Motławy, w miejscu, gdzie powoli zmierza ona już ku swojemu ujściu do Wisły.

Adres restauracji brzmi "Wartka 5". Polska nazwa ulicy, a właściwie fragmentu nabrzeża Motławy, jest mocno uproszczoną, spłaszczoną chciałoby się rzec, wersją nazwy oryginalnej, która brzmiała "Przy pieniącej się wodzie" (Am Brausenden Wasser). Próby wyjaśnienia pochodzenia tej oryginalnej nazwy bywają różne. Pędzenie nurtu Motławy, podawane czasem jako jej źródło, są raczej mocno przesadzone. Motława w tym miejscu płynie już raczej dość leniwie. Inną wodą, którą podejrzewa się o bycie powodem takiej nazwy tego miejsca jest Kanał Raduni, uchodzący do Motławy paręset metrów dalej, pod uroczym Mostem Wapienniczym. Istnieje też trzecia możliwość. Tuż przy Baszcie Łabędź, w przedostatnim zakręcie Motławy uchodził bowiem kiedyś Potok Siedlecki, który mógł mieć całkiem wartki nurt do samego ujścia. Być może wody potoku pieniły się, łącząc się z Motławą.

Jakkolwiek było nazwa ulicy pojawia się w połowie XVII wieku, kiedy na tereny po dawnym krzyżackim zamku, zlikwidowanym przez mieszkańców Gdańska w 1454 r., po dwustuletniej przerwie, powoli wkracza znowu zabudowa. Miejsce w którym dzisiaj mieści się restauracja Kubicki to właśnie teren krzyżackiego zamku, a jeszcze wcześniej gdańskiego grodu. Siedząc w ogródku restauracji, pod wiekowymi drzewami, możemy zdać sobie sprawę z tego, że w tym samym miejscu, jeśli wierzyć nieco ogólnikowym opisom kronikarskim, był prawie tysiąc lat temu niejaki Alrecht, wypędzony przez wiernych z diecezji biskup Pragi, członek czeskiej rodziny Sławnikowiców, lepiej znany jako święty Wojciech.

Kiedy Gdańsk zajęli w 1308 r. Krzyżacy nie zastanawiali się długo zapewne nad lokalizacją centrum swojej administracji i umieścili siedzibę swoich gdańskich namiestników w tym samym miejscu, gdzie niegdyś rezydowali namiestnicy polskich królów i książąt, a przez jakiś czas również samodzielni gdańscy książęta. Zamek powstał szybko, według standardowego projektu krzyżackich fortec. Podobny był zapewne i do zamku w Gniewie i do zachowanego świetnie zamku w Lidzbarku Warmińskim. Jak wyglądał w szczegółach tego nie wie nikt i pewnie nigdy się tego nie dowiemy, zburzony został bowiem nader dokładnie, a nikt nie zadbał o jakiekolwiek udokumentowanie jego wyglądu. Teorię o wizerunku zamku na obrazie "Okręt kościoła" w Dworze Artusa należy włożyć między bajki.

Spacerując ku ujściu Kanału Raduni

Z zamku został tylko fragment, w postaci jednej baszty, przebudowanej na kamieniczkę i fragmentu potężnego muru, który, mimo że jest jednym z najstarszych zabytków Gdańska, znajduje się w opłakanym stanie. Czy to zemsta na Krzyżakach? Ten mur dodaje historycznego klimatu okolicy "Kubickiego", wystarczy po posiłku przespacerować się ku ujściu Kanału Raduni by zobaczyć ścianę z czerwonej, rozpadającej się, gotyckiej cegły.

A sama restauracja? To lokal o długiej tradycji. Mówi się i pisze ostrożnie, że założył ją Bronisław Kubicki około 1918 r. W księdze adresowej z tego właśnie roku wyczytać możemy, że pod adresem odpowiadającym dzisiejszemu "Wartka 5", mieszkał wprawdzie pewien restaurator nazwiskiem Beyer, ale ów miał swój lokal pod nazwą "Café Central" przy Długim Targu 15. Kubicki przybył do Gdańska w 1919 roku i kupił kamieniczkę nad Motławą, w której otworzył swoją restaurację. Co ciekawe w latach 20. figuruje pod tym adresem jako właściciel restauracji ale pod imieniem Bruno a nie Bronisław.

Swój lokal nazwał Kubicki "Café International" (podobno nazywano go również "Nixquelle"). Zgodnie z nazwą był to rzeczywiście lokal międzynarodowy. Ze względu na osobę właściciela chętnie odwiedzali go gdańscy Polacy, a nawet urządzali tam spotkania swoich organizacji takich jak "Sokół", "Gedania" i in. Właściciel restauracji był aktywnym działaczem polskich organizacji. Wojny nie dożył. Zmarł na atak serca w sylwestra 1936 r. Pozostawił żonę i syna Leonarda, zamordowanego później przez hitlerowców. Właścicielką lokalu została wdowa, Władysława, która prowadziła go aż do wojny, kiedy to został skonfiskowany. Władysława Kubicka nie została jednak wyrzucona ze swojego domu. Mieszkała w nim nadal, jako wynajmująca mieszkanie od Zarządu Nieruchomości.

W jakiś cudowny sposób u końca wojny, kiedy płonął cały historyczny Gdańsk, okolica "przy pieniącej się wodzie" została oszczędzona. To dodatkowa zaleta tego zakątka – domy przy Wartkiej i przy równoległej do niej Grodzkiej są w dużej części oryginalne. Tworzą swoisty "rezerwat" przedwojennego Gdańska.

Powojenne lata to próba reaktywacji lokalu, zakończona połowicznym sukcesem. Restauracja, tym razem nazwana już nazwiskiem Kubickich, otwarła swoje podwoje, jednak szybko została ponownie odebrana właścicielom. Tym razem to, co dziesięć lat wcześniej wydarli im Niemcy, zabrała im ich własna, choć mało przyjazna w tym okresie, ojczyzna. Lokal wrócił jednak w końcu w ręce rodziny i dzisiaj jest własnością już wprawdzie nie krewnej, ale powinowatej założyciela.

A więc gród, zamek, jedna z opok polskości w okresie międzywojennym, autentyczna gdańska zabudowa, wspaniały widok na Motławę i blisko stuletnia tradycja lokalu – to wszystko sprawia, że u "Kubickiego" warto się zatrzymać by zjeść, wypić i powspominać.

Autor: Aleksander Masłowski

Schron przeciwlotniczy z 1942 r.

Wychodząc z cienia wiekowych drzew i kierując się w kierunku widocznej z daleka gotyckiej wieży kościoła św. Katarzyny, dochodzimy do ulicy łączącej kanał Raduni z Podwalem Staromiejskim. Ten niedługi trakt, zawiera w sobie aż trzy ulice Stajenną, Browarną i Olejarną. Ulica Stajenna przypomina furmanów, obsługujących niegdyś Krzyżaków, Browarna, zwana pierwotnie Hinter Adlers Brauhaus, czyli Za Browarem Adlera upamiętnia znany zakład produkujący złocisty napój z pianką. Ulica Olejarna, która powinna kojarzyć się z tłocznią oleju, napędzaną wodami kanału, dzisiaj przypomina raczej ... II wojnę światową. W 1942 roku nazistowskie władze rozpoczęły tutaj budowę ogromnego schronu przeciwlotniczego. Sześciokondygnacyjny obiekt przykryty jest podwójnym dachem z warstwą piasku pomiędzy żelbetonowymi płytami, a całość ma powierzchnię ok. 1000 metrów kwadratowych.

Zatrudnieni przy budowie więźniowie niemieccy, dowożeni do pracy z obozu karnego w Maćkowych, wykonali swoją robotę tak dobrze, że betonowa pamiątka straszy do dzisiaj. Przez pewien okres obiekt był wykorzystywany jako magazyn wód mineralnych, a obecnie dzierżawi go od miasta spółka "Bunkier", współpracująca ze studentami i absolwentami ASP.

Ciąg trzech uliczek, które opuszczamy kierując się ku ul. Podwale Staromiejskie, zabudowany został w latach 50. XX wieku charakterystycznymi dla tej dzielnicy, dwu- i trzypiętrowymi domami z cegły, wzbogaconymi o betonowe obramienia okien i portali wejściowych.

Idąc ulicą Podwale Staromiejskie w stronę Motławy, mijamy po lewej stronie ul. Tartaczną, przy której warto się zatrzymać.

Od momentu wybudowania kanału Raduni, Osiek stał się dzielnicą bardzo uprzemysłowioną. Rozwijały się tutaj, kontrolowane przez Krzyżaków, olejarnie, browary i zakłady sukiennicze. Przy ul. Tartacznej, którą płynęły wody kanału, powstał w XIV w. tartak. Po latach zastąpił go młyn tabaczny, ten znowu ustąpił miejsca młynowi zbożowemu, którego martwe mury, stoją do dzisiaj.

Przechodząc obok Technikum Łączności trzeba koniecznie zajrzeć przez szklane drzwi wejściowe, za którymi stoi urokliwy pomnik z brązu, autorstwa Hanny Kosteckiej, absolwentki ASP w Gdańsku, przypominający tragiczne wydarzenia z pierwszych godzin II wojny światowej.

Zanim wejdziemy na tereny najstarszego osadnictwa w Gdańsku, warto wstąpić (niestety tylko w sezonie letnim) do znanej od 1962 r. i lubianej przez gdańszczan lodziarni ”Miś”.

Przekraczając dzisiejszą ul. Sukienniczą, trzeba mocno wysilić wyobraźnię, żeby zobaczyć przed sobą ... wyspę. Kwartał o powierzchni ok. 2 hektarów, ograniczony dzisiejszymi ulicami Grodzką, Karpią, Na Dylach i Sukienniczą, ogrodzony ze wszystkich stron wodą, upatrzył sobie na przełomie X i XI wieku któryś z miejscowych władców na swoją siedzibę. Pobudował drewniany gród i otoczył go potężnym wałem, którego fundamenty, po 950 latach archeolodzy mozolnie wydobywają na światło dzienne. Wiadomo już, że miał około 10 metrów wysokości, a miejscami osiągał nawet 25 metrów szerokości, że składały się na niego drewniane skrzynie wypełniane naprzemiennie mierzwą (odchodami zwierzęcymi), gliną i piaskiem, a wszystko to ustawione na palach dębowych przykryte zostało grubą warstwą ziemi.

Kiedy w 1308 roku Gdańsk zajęli Krzyżacy, momentalnie się zorientowali, że miejsce to jest tyleż urokliwe, co korzystne. Stąd właśnie doskonale można było obserwować i kontrolować pracę portu. Bezpośrednio po przejęciu miasta wykorzystywali dla swoich celów gród książęcy, żeby w 1340 r. rozpocząć budowę imponującego zamku, który do dzisiaj jest ogromną tajemnicą starego Gdańska. Wybudowany na kamiennych fundamentach, otoczony murem i fosami, zniknął prawie całkowicie z powierzchni ziemi w 1454 roku, rozebrany cegła po cegle przez nieznoszących Krzyżaków gdańszczan.

Czas rozpocząć wędrówkę po tym magicznym miejscu, nazwanym Zamczyskiem. Już jedna z pierwszych kamienic przy zejściu w kierunku Motławy (w styczniu 2010 r. zamkniętym z powodu budowy hotelu) wita nas tablicą autorstwa Wawrzyńca Sampa. Pokrótce opisuje dzieje okolicy i warto wsłuchać się w jej melodię.

Nadmotławski bulwar prowadzi nas wraz z biegiem rzeki i ul. Wartkiej ku resztkom ceglanego muru i fragmentowi baszty zamku krzyżackiego, która w XVIII wieku została zaadaptowana na cele mieszkalne, a teraz walczy z upływem czasu.

Zmęczonymi schodkami dostajemy się na leżącą powyżej ulicę Grodzką, pełną uroku i reminiscencji z przedwojennego Gdańska. Widzimy karczmę z XVIII wieku, szachulcową bryłę XVIII-wiecznego spichlerza, którego bacznie strzeże umieszczona w szczycie figurka jelenia, troskliwie odrestaurowaną kamienicę Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, czy wreszcie narożną kamieniczkę Gdańskiego Towarzystwa Naukowego, mieszczącą przed wojną karczmę „Pod Holendrem”. Oberża ta podlegała gildii ludzi morza, powstałej już w XIV wieku, która dbała o to, by część zysków była odprowadzana na rzecz przytułku dla starych i chorych żeglarzy, mieszczącego się przy kościele św. Jakuba.

Dziesiątki lat ul Grodzka umierała. W chwili rozpoczęcia w okolicy budowy luksusowego hotelu, stała się łakomym kąskiem dla inwestorów i... placem budowy.

Osiek i jego sąsiedztwo cz. I

Autorzy: Marek Chomicki i Ewa Kowalska

Źródła:

1. „Historia Gdańska” – praca zbiorowa pod red. E. Cieślaka

2. „Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego” - pod redakcją St. Gierszewskiego

3. „Z uśmiechem przez Gdańsk” – A. Januszajtis, Zb. Jujka

4. „Miasto magicznych przestrzeni” – J. Samp

5. „Pomorze Wschodnie pod rządami księcia polskiego Władysława Łokietka w latach 1306-1309” – Błażej Śliwiński

6. Artykuły prasowe autorstwa Andrzeja Januszajtisa