Oto, co można było podczas owej konferencji usłyszeć:

Click here to view the embedded video.

Click here to view the embedded video.

Click here to view the embedded video.

Również o gdańskich fortyfikacjach

Odrobina autolansu:) / Fot. Tomasz Strug

[Pokaż jako pokaz slajdów]

Kiedy w połowie XIV wieku, pod czujnym okiem rycerzy w białych płaszczach, Gdańsk odradzał się po niedawnej likwidacji w ramach tzw. "rzezi", jasną sprawą było to, że oprócz przywilejów lokacyjnych, nadających osadnikom nad  Motławą charakter mieszczan, a ich osiedlu miasta, osiedle to musi zostać otoczone fortyfikacjami. Tak się też stało. Krzyżackie władze łaskawie zezwoliły na otoczenie nowego Gdańska murami, nie było jednak tak, jak chcieliby to wiedzieć piewcy krzyżackiego wkładu we wszystko co we wczesnym Gdańsku dobre, mądre, postępowe, żeby budowę sfinansował skarb zakonny. Miasto musiało zebrać środki na tę ogromną inwestycję samo. Zbieranie środków, które nam kojarzy się przeważnie z gromadzeniem pieniędzy, wyglądało wówczas nieco inaczej. Kwestie finansowe, ważne w całej historii, na jej etapie, na którym otaczano Gdańsk murami, miały znaczenie drugorzędne. Sprawą podstawową były natomiast materiały budowlane, których dostępność wynikała z mocy produkcyjnych cegielni. Finansowe koszty budowy redukowano w ten sposób, że do pracy przy inwestycjach służących ogólnemu dobru – a do takich niewątpliwie należało wzniesienie murów – zobowiązani byli wszyscy mieszkańcy miasta.

Mimo pewnych rozbieżności co do daty przystąpienia do prac budowlanych przy gotyckich fortyfikacjach Gdańska, przyjmuje się, że kamień węgielny wmurowano uroczyście między niedzielą, 23 marca 1343 r., a środą, 26 marca tegoż roku. Odbyło się to zapewne z wielką pompą, legenda chce nawet widzieć wśród uczestników uroczystości samego wielkiego mistrza Ludolfa Königa, a nawet przypisuje mu osobiste wmurowanie kamienia węgielnego. Miejscem, od którego zaczęto wznoszenie murów miejskich, był południowo-zachodni narożnik Głównego Miasta, a obiektem, od którego zaczyna się historia gotyckich fortyfikacji Gdańska była, istniejąca do dziś, Baszta Narożna przy Dworze Miejskim.

Tak się zaczęło. Projekt był realizowany przez następne dziesięciolecia. Główne Miasto otoczone zostało murem od południa, zachodu i północy. Mur przerwany był wieloma bramami, a wzmocniony wieżami. Nad Motławą wzniesiono ciąg bram wodnych, a chociaż nie ma potwierdzenia dla istnienia wzdłuż rzeki muru, to jest to bardzo prawdopodobne. Zabudowa miejska musiała być oddalona od muru o jeden pręt, czyli prawie cztery metry, tworząc w ten sposób drogę, umożliwiającą sprawną komunikację wzdłuż fortyfikacji w razie oblężenia.

To, co zaprojektowano i zaczęto realizować w Gdańsku w dziedzinie miejskich umocnień w marcu 1343 r. było już w momencie rozpoczęcia prac budowlanych przestarzałe. W tym samym mniej więcej czasie bowiem do Europy dotarła nowa broń – armaty. Nic więc dziwnego, że zanim jeszcze dokończono długotrwały proces otaczania miasta murem, rejon od którego zaczęto, wymagał modernizacji. Tak zaczęła się fascynująca opowieść o gdańskich fortyfikacjach, które wznoszono i rozbierano, poprawiano i ulepszano przez wieki, a wszystko po to, by ochronić wspaniałe portowe miasto przed zachłannością władców obcych, a czasem nawet swoich własnych.

Scena z rozpoczęcia prac przy budowie gotyckich fortyfikacji pędzla Ernsta Roebera z Düsseldorfu

Kiedy pod koniec XIX w., w ramach reinterpretacji gdańskiej historii w kierunku "wiecznie niemieckiego Gdańska", tworzono także odpowiednią ikonografię, zamówiono ogromne malowidła, które ozdobić miały przebudowaną Salę Wety Ratusza Głównomiejskiego. Tematem sześciu obrazów miały być istotne wydarzenia z niemieckiej historii miasta. Tak ważnego momentu, jak położenie kamienia węgielnego pod miejskie mury nie mogło oczywiście w tym katalogu zabraknąć. Pędzel Ernsta Roebera z Düsseldorfu wyczarował romantyczną i patriotyczną wizję sceny rozpoczęcia prac przy budowie gotyckich fortyfikacji, która zdobiła ścianę Sali Wety aż do końca II wojny światowej. Rocznica wmurowania kamienia węgielnego pod miejskie mury czczona była od 1925 r. przez wywieszenia flag państwowych Wolnego Miasta.

Ceglane fortyfikacje sprzed ponad sześciuset lat, zachowane w licznych fragmentach, częściowo oryginalne, częściowo zrekonstruowane, dodają niezwykłego klimatu Głównemu Miastu. Warto odbyć spacer wzdłuż ich linii, który zacząć można właśnie tam, gdzie przed 667 lat temu położono kamień węgielny pod ich budowę, czyli przy Baszcie Narożnej.

Autor: Aleksander Masłowski

Widok z mostu kolejowego w kierunku Wyspy Spichrzów

Opuszczając ul. Na Stępce, uczestnicy wycieczki zorganizowanej przez Nadbałtyckie Centrum Kultury, której przewodziła Bronisława Dejna, skierowali się ku mostowi kolejowemu nad Kanałem Ciesielskim.

Relacja z pierwszego przystanku

Jakub Szczepański - Wydział Architektury Politechniki Gdańskiej

- Jesteśmy na terenach składowych Gdańska. Tymi terenami była nie tylko Wyspa Spichrzów. Składowo-przemysłową funkcję pełniło wszystko to, co znajduje się wzdłuż dzisiejszej ul. Na Stępce. Kiedy w XVII wieku powiększono Gdańsk budując linię fortyfikacji, miasto zwiększyło się o ponad 100 ha. Wkrótce się okazało, że miasto nie potrzebowało tak wielkiej powierzchni, toteż wszystkie tereny na wschód od Motławy, które miasto wchłonęło, nigdy w historii nie były wykorzystane do końca. Teren został włączony do miasta jedną decyzją.

W miejscu łąk i sadów powstały składy i obiekty przemysłowe, między innymi rzeźnia i magazyny żywnościowe zbudowane pod koniec XIX wieku, które jeszcze kilkanaście lat temu były w całkiem niezłym stanie. Niestety, zostały w barbarzyński i celowy sposób doprowadzone do dzisiejszego stanu. Chodziło o to, żeby same się rozpadły i żeby można było w ich miejscu zbudować coś nowego.

Przechodząc na Ołowiankę, proszę zwrócić uwagę na most przez kanał, który jest poprowadzony skośnie. Rzadko się zdarza żeby most powstał skośnie w stosunku do brzegu rzeki. To wynika z faktu, że to był most kolejowy, a torów nie można układać pod kątem prostym. Wzdłuż kanału prowadziła przecież linia, którą dowożono węgiel do elektrowni.

Stanisław Flis - Stowarzyszenie Archiwistów Polskich Oddział Gdańsk

- Na paru rękopiśmiennych mapach, które się zachowały, błędnie oznaczono Polski Hak. Nazwano nim również koniec Ołowianki - obszar między Kanałem Ciesielskim, czyli Kanałem Na Stępce, a Motławą. To był ewidentny błąd kartografów.

Bronisława Dejna - Nadbałtyckie Centrum Kultury

- Robert Hirsz, który niestety nie mógł być tu dzisiaj z nami zwracał uwagę na materiał, z którego zostały zbudowane te dwa ogromne magazyny przy ul. Na Stępce. To taka sama żółta cegła, z jakiej zbudowane są odrestaurowane niedawno pokoszarowe obiekty, zajęte dzisiaj przez Akademię Muzyczną.

Stanisław Flis (w zastępstwie Roberta Hirscha)

- Jesteśmy przy budynku, który w latach 70. XIX wieku był sanitarną dumą gdańska. Ponieważ potrzeby związane z założeniem nowej kanalizacji burzowej i ściekowej w mieście były bardzo duże, burmistrz Leopold von Winter postanowił uregulować te sprawy. Przyjęto do realizacjo program inżyniera Eduarda Friedricha Wiebe, który przedstawił projekt budowy sieci kanalizacyjnej, w tym bardzo ważnego elementu, czyli przepompowni ścieków, która do dzisiaj zbiera ścieki z terenu całego miasta. Przepompownia jest specjalnie umieszczona bardzo nisko, na granicy terenu zurbanizowanego i przemysłowego.

Przepompownia ścieków

Dzisiaj zielone rury przebiegają górą, ale wcześniej, w pierwotnym projekcie, rury odprowadzające ścieki zostały położone pod Kanałem Ciesielskim i pod Martwą Wisłą. Na polach za Przeróbką, pomiędzy później budowanymi bateriami obrony portu gdańskiego i terenami wojskowymi, a terenami Przeróbki, ścieki odprowadzano w stronę łąk na Stogach, zwanych polami ryżowymi. Dopiero po oczyszczeniu w osadnikach wypełnionych piaskiem, w których rosła roślinność, ścieki były w okolicach Twierdzy Wisłoujścia zrzucane do Martwej Wisły.

Lucyna Nyka - Wydział Architektury Politechniki Gdańskiej

- Proszę spojrzeć w kierunku południowym [stojąc na moście kolejowym - dop. E.K.] To jest jeden z bardzo nielicznych kanałów o nieumocnionych brzegach, znajdujących się w obszarach śródmiejskich. Trawy rosną tutaj dziko, nikt tego nie pilnuje, one po prostu schodzą sobie do wody. Obecnie takie rzeczy się niezwykle docenia. Wiele obszarów dużych miast w Europie jest renaturalizowanych, czyli przywraca im się naturalny wygląd. Okazuje się, że my się coś takiego mamy i po 60 latach przyszedł wreszcie moment, że możemy się tym chwalić. Eksperci z różnych miast o bogatym dorobku badawczym dotyczącym styku miasta z wodą, którzy tu przyjeżdżają, jednym głosem mówią:

- Wspaniale, to wy już to zrobiliście, my dopiero planujemy takie zabiegi.

Jesteśmy oczywiście z tego bardzo dumni, ale też nie możemy tego zostawić w obecnym stanie, bo jeżeli przywraca się kanałom naturalny wygląd, to on jednak jest w jakiś sposób kontrolowany. Tworzy się na przykład ciekawe kompozycje krajobrazowe. Doceńmy to co posiadamy, też jako obywatele. Uważam, że powinniśmy wypracowywać tę świadomość, że jesteśmy społeczeństwem obywatelskim i tak naprawdę powinniśmy mieć jakiś wpływ na to, co się dzieje, na decyzje planistyczne, które dzieją się lub działy się przez wiele dziesięcioleci gdzieś ponad naszymi głowami. Powinniśmy też zwracać uwagę na powiązania istniejącej zabudowy właśnie z wodą, z terenami nadwodnymi. Także czuwajmy nad tym wspólnie.

Spójrzmy po lewej stronie [stojąc na moście kolejowym - dop. E.K.] na ceglane, niepozorne budyneczki. One są bardzo ważne, bo nawet na mapach z XVI i XVII wieku, przed powstaniem tego wielkiego systemu fortyfikacji, już w tym miejscu istniał budynek. To była jakby flanka miasta, rozwijającego się w kierunku wschodnim. Dzisiaj wspaniale je widać pod Mostem Kamieniarskim z Długiego Pobrzeża. Ich znaczenie urbanistyczne jest ogromne. To na pewno nie były te same budynki, ale te istniejące są bardzo ciekawe, bo do nich podchodzi woda. W tej chwili tak wygląda, jakby były przeznaczone do wyburzenia, bo zapewne jakiś inwestor ma ochotę tu budować. Rozwijajmy się, ale pamiętajmy, że to jest państwo obywatelskie. My płacimy urzędnikom, którzy zresztą specjalnie nawet nie chcą z nami rozmawiać, żeby oni prowadzili świadomy rozwój miasta. Żeby jako obywatele włączyć się proces budowania miasta, musimy dużo o nim wiedzieć. Cieszmy się więc, że możemy korzystać z wiedzy i doświadczeń osób taką wiedzę posiadających.

Referat Turystyki UM Gdańsk, Gdańska Organizacja Turystyczna i PTTK o/Gdańsk zapraszają na spacer - Oliwa - śladami cystersów.

Udział w spacerze bezpłatny. Maksymalna liczba osób w grupie: 50.

Ze względu na duże zainteresowanie wycieczkami prosimy o potwierdzenie udziału do dnia 04 czerwca (piątek) do godz.: 15.00 na stronie www.gdansk4u.pl, mailowo: miazga@gdansk4u.pl lub tel.: (58) 301 43 55, podając liczbę osób chętnych do udziału w danym spacerze.

Studnia Neptuna / Fot. Grzegorz Litwińczuk

Trudno dzisiaj wyobrazić sobie miasto bez tego wpisanego już na trwałe symbolu. Historia Fontanny Neptuna, zwanej często również Studnią Neptuna, związana jest z rozwojem gdańskiego systemu wodociągowego, ale również z nieodpartą chęcią doznawania i przeżywania pozytywnych wrażeń estetycznych w głównym punkcie miasta. Ale po kolei …

W połowie XIV wieku rozpoczęto budowę pierwszego wodociągu - wykonanie tzw. Kanału Raduni, zwanego później Radunią Nową, który pobierał wodę jedną milę powyżej miasta. Tuż przed Gdańskiem znajdowała się przepompownia, a woda drewnianymi rurami była doprowadzona do studzien miejskich. Następnie Radunia Nowa przekraczała fosę miejską i rozgałęziała się na wiele ramion, na których zbudowano urządzenia spiętrzające.

Neptun

Woda Raduni z kanałów otwartych wykorzystywana była do celów gospodarczych, natomiast woda dostarczana rurociągami drewnianymi używana była do picia. Gdy stan sanitarny miasta zaczął się pogarszać, wodę do miasta zaczęto dowozić beczkowozami i sprzedawać na ulicach - była ona jednak bardzo droga. Większość mieszkańców korzystała ze studzien lub po prostu z wód rzecznych Raduni. Przyczyną stałego pogarszania się warunków sanitarnych miasta były nieodpowiednie urządzenia kanalizacyjne - do odprowadzania ścieków i wód deszczowych służyły uliczne kanały ściekowe, ujęte i przykryte dylami. Kanały posiadały małe spadki i wpadały w obrębie miasta do Motławy, lub do któregoś z kanałów Raduni. Niezależnie od tego systemu odprowadzania ścieków w podwórkach znajdowały się doły kloaczne. Doły te, obłożone najczęściej drewnem i gliną, nie były nigdy szczelne, a ścieki przedostawały się do gruntu zatruwając glebę wokół. Zagrożenie epidemiologiczne było więc bardzo duże, stąd też w roku 1536 Rada Miasta zwróciła się z prośbą, o pozwolenie na doprowadzenie wody z jeziora Jasień i dalej Potokiem Siedleckim w kierunku miasta. Po pozytywnym rozpatrzeniu prośby przez króla, naprzeciwko Bramy Wyżynnej wybudowano tzw. kunszt wodny, który napędzany wodami Raduni rozprowadzał siecią rur wodę dostarczaną Potokiem Siedleckim do 594 studzien. Jedna z takich studni stanęła przed Dworem Artusa. Szybko nie spodobała się gdańszczanom ta „drewniana dziura z wodotryskiem” w tak reprezentacyjnym miejscu, stąd też na początku XVII wieku, za czasów panowania burmistrza Bartłomieja Schachmana, zdecydowano o wzniesieniu Studni Neptuna. Ponoć natchnieniem dla tego pomysłu burmistrza miała być jego podróż do Bolonii, gdzie zobaczył fontannę ozdobioną posągiem mitycznego władcy mórz.

Pracę nad projektem i kamieniarką (sprowadzono z Holandii specjalny kamień o granatowym odcieniu) nowej studni zlecono Abrahamowi van den Blockowi, któremu zajęło to siedem lat. Dwa lata później, w 1615 roku gotowy był brązowy odlew figury Neptuna, wykonany w warsztacie ludwisarza gdańskiego Gerta Benninga II, a zaprojektowany przez Piotra Husena. Niestety, między innymi z powodów politycznych, na pełne uruchomienie trzeba było czekać do 9 października 1633 roku. Rok później dodano żelazną kratę.

W drugiej połowie XVIII wieku, wraz z ubożeniem miasta,

Studnia Neptuna

również i fontanna była bardzo zaniedbana, toteż w latach 1757-61 przeprowadzono generalny remont. Następny taki odbył się dopiero w 1927 roku. W okresie wojny zdołano uchronić przed zniszczeniem fontannę poprzez jej demontaż i ukrycie poszczególnych jej części w podgdańskich miejscowościach. Oprócz zaginionej części trzonu pod kamienną czaszę, wszystkie wróciły do Gdańska i od 1954 roku fontanna ponownie cieszy oczy mieszkańców i turystów.

Warto też wspomnieć gdańskiej wódce „Goldwasser” i jej związkach ze Studnią Neptuna. W czasach największego rozkwitu miasta gdańszczanie dla rozrywki mieli podobno celować złotymi monetami do kamiennej czaszy, która z czasem uległa zapchaniu. Kiedy woda nabrała mocy i szlachetności od wypełnienia złotymi monetami, zamieniała się w wyborną wódkę. Wtedy to Neptun zamieszał ją trójzębem i monety przemienione zostały w złocistą miazgę. Gdy wieść się o tym rozniosła, kto żyw biegł napełnić swoje beczki i konwie. Dzisiaj nie jest znany przypadek, aby ktokolwiek próbując tryskającą wodę, wyczuł w niej coś mocniejszego...

Skoro zaczęliśmy od gdańskiego systemu wodociągowego, to warto nadmienić, że na nowoczesne urządzenia wodno-kanalizacyjne przyszło czekać Gdańskowi do lat 70-tych XIX wieku, ale … to już temat na inną historię.

Ważne daty:

Połowa XIV w. - decyzja o budowie pierwszego wodociągu tzw. Kanału Raduni.

1536 r. – prośba Rady Miasta do króla Zygmunta Starego o pozwolenie czerpania wody z jeziora Jasień. Budowa drewnianej studni w miejscu dzisiejszej fontanny.

1606 - 1615 r. – prace projektowe, rzeźbiarskie i odlewnicze

1633 r. – ostateczny montaż i uruchomienie fontanny.

1634 r. – instalacja żelaznej kutej kraty.

1757-61, 1927 r. - istotne renowacje.

1936 r. – oderwanie przez Niemców orłów wieńczących ogrodzenie.

1945 r. – demontaż fontanny.

1954 r. - uruchomienie po odbudowie.

Architektura:

Manierystyczny posąg władcy mórz odlany z brązu, całość wzbogacona kamienną czaszą i trzonem z motywami antycznymi.

Budowniczowie:

Autorzy projektu – Abraham van den Block (czasza i trzon), Piotr Husen (posąg Neptuna), Jan Rogge (żelazna krata).

Autor: Jarosław Kaczmarczyk

Źródła:

1. J. Samp – Bedeker Gdański.

2. J. Friedrich – Gdańskie zabytki architektury do końca XVIII w.

3. A. Januszajtis, Z. Jujka - Z uśmiechem przez Gdańsk.

4. Strona internetowa Saur Neptun Gdańsk S.A.

ul. Ojcowska

Osiedle przy ulicy Ojcowskiej to jedno z miejsc owianych ponurą, acz całkowicie pozbawioną podstaw legendą. Wieść gminna głosi, że w dwóch rzędach domów, ułożonych w charakterystyczny kształt podwójnej litery "S", zamieszkiwali "za Niemca"... SS-mani.

Ulicę wytyczono na grzbiecie morenowego garbu ponad doliną Potoku Siedleckiego. Mimo, że znajduje się bardzo blisko historycznego centrum wsi Suchanino, od początku zaliczana była do Siedlec (Schidlitz). Przebieg drogi, będącej osią osiedla, wyznaczył kształt wzgórza, do którego architekt, Franz Tominski, dopasował obie pierzeje domów. Jak na gdańskie tradycje, i ówczesną praktykę budowlaną, projektując to założenie był Tominski nowatorem. Nie było przedtem w mieście tak długiego i do tego podwójnego ciągu zabudowy szeregowej.

Nowo wytyczoną ulicę poświęcono Adolfowi Damaschke (1865-1935), zasłużonemu, aczkolwiek żyjącemu jeszcze wówczas niemieckiemu pedagogowi, politykowi i reformatorowi stosunków agrarnych. Damaschke, jak na człowieka, któremu groziło życie urzędnika, był postacią stosunkowo barwną. Jako młody nauczyciel, zatrudniony w magistrackiej szkole w Berlinie, nie zamierzał realizować narzuconego programu, twierdząc, że podstawą pedagogiki powinna być "wolność nauczania". Gdyby tak tylko uważał, gdyby nawet uczynił swoje lekcje bardziej "autorskimi", być może jego kariera potoczyłaby się inaczej, niż się potoczyła. Młody i gniewny nie tylko otwarcie głosił swoje edukacyjno-anarchistyczne poglądy, ale pozwalał sobie nawet na ich publikowanie drukiem w gazetach. Jakby tego było mało, równie otwarcie krytykował swego chlebodawcę – berliński magistrat – za kompletny brak zrozumienia problemu prawidłowego kształtowania osobowości młodych ludzi. Nie pomagały upomnienia, nie pomogło przeniesienie służbowe do innej placówki. Dano mu jednak odejść z honorem. Ze publicznej edukacji zwolnił się "na własną prośbę". Wspominał to jako wielką ofiarę jaką złożył na ołtarzu wolności. Postanowił zostać niezależnym pisarzem.

Jeszcze kiedy uprawiał niezbyt szczęśliwie zawód nauczycielski rozpoczął współpracę ze środowiskiem, które dzisiaj nazwalibyśmy "zielonymi". Razem z nimi propagował zdrowy tryb życia, odpowiednią dla każdego dietę, ruch na świeżym powietrzu, medycynę naturalną, abstynencję i inne mądre sposoby na lepsze i szczęśliwsze życie zarówno jednostki, jak i całego społeczeństwa. Przez pewien czas redagował nawet organ ruchu reformatorskiego pod nazwą "Lekarz Naturalny" (Naturarzt). Prawdziwie jednak rozwinął skrzydła swojego nonkonformizmu i trybuna potrzeb zwykłych ludzi jako reformator rolny. Inspiracji dla swoich poglądów szukał w... Biblii. Twierdził, że ziemia, która przez Boga nie została człowiekowi dana na własność, a jedynie w używanie, nie powinna służyć interesom tych, którzy są jej właścicielami, a ludzkości jako takiej. Nie żądał jednak wywłaszczania posiadaczy ziemskich, ani zakładania kołchozów. Metodę na obrócenie płodów ziemi ku dobru ogółu widział w szczególnym opodatkowaniu dochodów z uprawy ziemi i obracaniu uzyskanych w ten sposób środków na cele społeczne.

ul. Ojcowska

Czasy były takie, że udało mu się znaleźć zwolenników. I to nie byle gdzie, bo w samym Reichstagu. Stronnictwo, nazywane "damaszkanami" doprowadziło do wprowadzenia przepisów, będących odzwierciedleniem idei swojego "proroka" do konstytucji tzw. "Republiki Weimarskiej", czyli ówczesnych Niemiec. W ślad za zmianą konstytucji poszły rozwiązania ustawowe. Doszło nawet do wysunięcia kandydatury Damaschkego w pierwszych wyborach na urząd prezydenta republiki, które jednak przegrał. Przegrane wybory były końcem jego politycznej kariery. Polityczny radykalizm i tradycyjne zamiłowanie do swobody (odmawiał wstąpienia do którejkolwiek z partii) odebrały mu ostatecznie zwolenników, którzy, zmieniwszy punkt siedzenia, gremialnie zmieniali punkt widzenia. Przegraną na arenie wielkiej polityki zrekompensowała Damaschkemu wdzięczność tych wszystkich, którzy dzięki jego ideom i reformom, które inspirował mogli zamieszkać w skromnych, ale godziwych warunkach – mieszkańców setek osiedli socjalnych, które w ówczesnych Niemczech powstawały jak grzyby pod deszczu. W całym kraju jego imieniem nazywano ulice, place, parki i inne obiekty.

Echa idei i reform Adolfa Damaschkego dotarły też do Wolnego Miasta, które, nie chcąc pozostawać w tyle za miastami niemieckimi, również postanowiło uhonorować reformatora nazwą ulicy. Tak właśnie ulica na Siedlcach, przy której powstało osiedle odpowiadające dokładnie programowi poprawy bytu uboższej części społeczeństwa, który głosił Damaschke, otrzymała jego imię.

Dwa długie budynki, ustawione po obu stronach dwukrotnie lekko zagiętej ulicy, tworzyło 110 wąskich, szeregowych domków, składających się z pokoju z kuchnią na parterze, piwnicy i poddasza. Za każdym domkiem umieszczono wąziutki, dość długi ogródek. Budowa prowadzona była w latach 1929-1930. Najemcami domków byli w latach 30-tych niemalże sami robotnicy i rzemieślnicy, gdzieniegdzie przetykani urzędnikami, technikami, pracownikami biurowymi i muzykami. A co z SS-manami? Nawet w czasie wojny nie mieszkał przy Damaschkeweg żaden "zawodowy" SS-man. Nie można oczywiście wykluczyć członkostwa w tej niesławnej organizacji któregoś z lokatorów – tym niemniej legenda o podwójnym "S", które miało nadać kształt osiedlu jest mitem wyssanym z palca.

Szczególnie śmieszne jest określenie, które słyszy się, lub czyta tu i tam, jakoby kształt dwóch rzędów domków miał odzwierciedlać charakterystyczne "runy" będące godłem SS. Ktoś kto tak twierdzi albo nie widział tego osiedla, albo nie widział nigdy ani runy S, ani żadnej innej. W kontekście oskarżeń o związki z ponurym, czarnym zakonem Himmlera niezwykle zabawnie wyglądają zdobiące fasady symbole, wśród których odnaleźć można ptaszki, kwiatki, rybki, koniki i inne, zupełnie nie kojarzące się z "rasą panów", ani w ogóle z żadną rasą. Kształt obu ciągów budynków kojarzył się przedwojennym mieszkańcom Gdańska z czymś zupełnie innym, skoro osiedle nazywane było powszechnie "D-Zug", który to skrót w polskiej terminologii kolejowej brzmiałby "poc. ex".

Radykał i reformator ustąpił po wojnie miejsca małopolskiej wsi Ojców, która wraz z pobliskimi Legnicką i Zakopiańską miały chyba tworzyć "geograficzne" odniesienia do mapy Polski. Dzisiejsze domki przy Ojcowskiej nie są już identyczne, pozwala się bowiem na pełną swobodę i tzw. "radosną twórczość" w zakresie remontów i dekoracji fasad. Wszystkie 110 domków przetrwało jednak do naszych czasów, by przypominać o czasach, kiedy je budowano, o uroczym, acz dalekim Ojcowie, a przy okazji o swobodnym duchu, reformatorze Adolfie Damaschke.

Autor: Aleksander Masłowski

Most Wapienniczy

Przedłużeniem ul. Grodzkiej jest Wapiennicza, której zakończenie stanowi zabytkowy mostek, przebiegający nad wpadającym do Motławy kanałem Raduni. Tuż za nim, rozpościera się Brabancja, dzielnica miasta, w której Klawitterowie w roku 1827 założyli nowoczesną stocznię. Dzisiaj pamiątką po tej rodzinie pozostał jedynie nagrobek Williego Klawittera, samotnie stojący w pobliżu Cmentarza Nieistniejących Cmentarzy.

Stojąc na ul. Wapienniczej nie sposób nie zauważyć terenów eksploracji archeologów, którzy pracując tutaj, z różną częstotliwością od 1948 roku, przybliżają nam tajemnice grodu słowiańskiego i zamku krzyżackiego. W przyszłości planowane jest urządzenie w centrum pierwotnego Gdańska, czyli pomiędzy ul. Wapienniczą, Rycerską a kanałem Raduni, skansenu z nowoczesnym ośrodkiem edukacyjnym.

Ulica Rycerska tylko z nazwy brzmi dumnie. W rzeczywistości jest to mało uczęszczana, skromna uliczka, przed wojną typowo przemysłowa. Ale i tu można spotkać perełkę. Jest nią oryginalna, pochodząca z XVIII wieku, kamieniczka z holenderskiej cegły, należąca do browarnika Wittschego. Wojna obeszła się z nią nader łagodnie, dzięki czemu dzisiaj możemy podziwiać autentyczny, barokowy portal z dwiema postaciami. Jedna z nich, symbolizuje najprawdopodobniej pracownika browaru, a druga wypoczywającego właściciela.

Być może właśnie to dolce far niente browarnika spowodowało, że podczas I wojny światowej zbankrutował, a część jego majątku wykupił znany gdański kupiec pochodzenia żydowskiego – Simon Anker. W miejscu browaru otworzył fabrykę chleba, którą przypominają do dzisiaj litery ASB, umieszczone na fasadzie jednego z magazynów, a stanowiące skrót od nazwy Anker Simon Brotfabrik.

Wspomniany wcześniej browar Zamkowy nie był jedynym w tej okolicy. Tuż obok, przy ul. Czopowej, warzył piwo Zachariasz Zappio. Pochodził z niezamożnej rodziny, ale dzięki swoim zdolnościom handlowym w szybkim czasie doszedł do fortuny. Ożenił się z Katarzyną, z którą miał jedyną córkę Adelgundę. Kiedy dziecko zmarło, zaledwie w wieku dziesięciu lat, przygnębieni rodzice większość swoich dochodów zaczęli przekazywać na rzecz kościoła św. Jana. Cała trójka pochowana została w krypcie w tej właśnie świątyni, a dzisiaj niewielki zaułek przylegający do kościoła nosi nazwę hojnego darczyńcy.

Ulica Czopowa pierwotnie nazywała się Kamienna. Była to bowiem jedyna brukowana ulica w tej części miasta, na pozostałych trzeba było układać drewniane pale, czyli dyle, ponieważ cały teren był podmokły i grząski. Stąd zresztą stare nazwy sąsiednich ulic Dylinki, Wielkie Dyle, Na Dylach.

Siatka ulic tych dzisiejszych i tych, które były tutaj przed 1945 rokiem została wytyczona przez Jerzego Strakowskiego po roku 1648. Od czasu wyburzenia Zamku Krzyżackiego w 1454 roku, aż do połowy XVII w. Zamczysko świeciło pustkami. Pierwszym budynkiem powstałym tu po prawie dwustu latach przerwy był Zuchthaus, czyli Dom Poprawy, którego resztek muru możemy dotknąć, przechodząc ulicą Sukienniczą w kierunku Dylinek.

Tutaj, podobnie jak na ul. Panieńskiej zakłócony został dawny układ urbanistyczny, przez wybudowanie w poprzek nieistniejącej już ulicy Wielkie Dyle, nowoczesnej w latach 50. XX wieku szkoły. Dzisiaj jest to jedyny budynek, mający w swoim adresie ul. Karpią, jedyny, ponieważ z przedwojennej uliczki zabudowanej wdzięcznymi kamieniczkami dla emerytowanych żeglarzy, pozostał tylko szpaler sędziwych kasztanowców.

Spacerując ul. Karpią w górę kanału Raduni, niezauważalnie znajdujemy się na ul. Krosna i Krosienka, zatrzymamy się na moment przy resztkach ujścia do kanału Raduni cieku, biegnącego ongiś ulicą Osiek i rzucimy okiem na jedyny ocalały nad kanałem budynek sukienników, oznaczony dzisiaj numerem 8. Trudno też nie zauważyć urzekającego widoku odległej wieży kościoła św. Katarzyny, a na placu będącym dawniej ogrodem Domu Dobroczynności, nie wspomnieć pracujących tu jego podopiecznych.

Niewiele jest już w Gdańsku miejsc, gdzie czuć jeszcze ducha Wolnego Miasta Gdańska. Jedną z takich enklaw jest ulica Stare Domki i jej oryginalne, secesyjne kamieniczki. Powstała ona na miejscu starego cmentarza Rembowego, na pamiątkę którego, most umożliwiający komunikację z ul. Wałową, został tak samo nazwany. Mijając siedmiopiętrowe wieżowce, zbudowane w latach 60. jako jedne z pierwszych w Gdańsku, dochodzimy do ul. Refektarskiej, i tutaj na moście Rybackim, żegnamy się z Osiekiem.

Autorzy: Marek Chomicki i Ewa Kowalska

Osiek i jego sąsiedztwo cz. II

Teksty pochodzą ze strony www.przewodnicygdanscy.naszemiasto.pl

[Pokaż jako pokaz slajdów]