"Oto kamień odmawia kadisz ciężarem swoim mnogością swoją i w bezbolesnej trawie kamienuje miejsce"

Te słowa Jerzego Ficowskiego doskonale obrazują to co zastałem w październiku 2009 r. na gdańskim Chełmie, miejscu szczególnym dla tradycji i pamięci judaistycznej. Teraz po raz kolejny odwiedziłem tę zapomnianą przez gdańszczan nekropolię.

Zacznijmy jednak od tego, iż swoją przygodę z ogólnie rozumianą tematyką judaistyczną, rozpocząłem dwa lata temu. Miałem wtedy okazję uczestniczyć (jako prawdziwy laik!) w warsztatach pt. „Dom Szewca Fawki”, skierowanych do osób zajmujących się animacją kultury i działaniami na rzecz zachowania dziedzictwa kulturowego dawnych sztetl – małych miasteczek o wielokulturowym, m.in. żydowskim dziedzictwie kulturowym. Przyznaję, że po tygodniu zajęć, spotkań, wycieczek i uczestnictwa w dyskusjach, nadrobiłem zakres materiału, który przerabia się latami!

Tuż po powrocie, przypomniało mi się, że my, gdańszczanie, mamy identyczną, żydowską nekropolię, taką samą jaką mogłem oglądać m. in.: w Szczebrzeszynie. Fakt, minął równy rok zanim trafiłem na gdański Chełm.

[[Pokaż jako pokaz slajdów]]

Po kilku miesiącach ponownie odwiedziłem to miejsce. Cisza oraz widok jaki tu zastałem skłania do refleksji i skupienia.

Wpisany do rejestru zabytków (nr 1067) Cmentarz Żydowski na gdańskim Chełmie przy ul. Cmentarnej, jest jednym z najstarszych kirkutów w tej części Europy. Założony w połowie XVI w., w źródłach pisanych pojawia się ok. 1694 r. Przez kolejne stulecia teren cmentarza regularnie się powiększał i pod koniec XIX w. uzyskał swój dzisiejszy rozmiar 2,3 ha. Trudno w to uwierzyć, ale cmentarz, mimo wielu wojennych zawieruch m.in.: oblężenia przez wojska napoleońskie, czy zniszczeń w 1945 r., przetrwał nienaruszony. Zamknięto go dopiero w 1956 r.

Od tego momentu rozpoczęła się jego systematyczna, barbarzyńska dewastacja, nasilona zwłaszcza w latach 70. Wówczas zniszczono i splantowano dolny taras z najstarszymi i najcenniejszymi nagrobkami.

Lata dewastacji i zniszczeń, zwłaszcza tych chuligańskich, odcisnęły swoje piętno na tym terenie – mówi Michał Rucki z Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Gdańsku. Na razie ograniczamy się do regularnego i systematycznego porządkowania cmentarza, w czym bardzo pomagają nam osadzeni na Przeróbce więźniowie.

Galeria zdjęć z października 2006 roku

Najbardziej wymownym elementem nekropolii są nagrobne stele, czyli macewy. Tu na gdańskim Chełmie skierowane są na wschód. Wiąże się to m. in. z symboliką Światła, która w tym miejscu, nabiera szczególnego znaczenia. Ze wzgórza cmentarnego rozpościera się widok na całą Zatokę Gdańską i odbijające się w morzu wschodzące słońce. Warto zaznaczyć, iż najstarsza zachowana macewa z gdańskiego kirkutu pochodzi z 1841 r.! – Na tym etapie udało nam się uporządkować poprzewracane macew, inne znajdujące się w częściach złożyć. Ponadto regularnie odnajdujemy w ziemi nowe macewy, które staramy się oczyścić i ustawić – mówi Michał Rucki.

Macewy na gdańskim Chełmie, w przeciwieństwie do innych steli znajdujących się np. na południu Polski, nie mają bogatej ornamentyki. Jest ona ograniczona do skromnych reliefów roślinnych i inskrypcji. Wszystkie napisy zostały sporządzone w języku hebrajskim i niemieckim. Szczególnie ciekawa jest tu obecność języka niemieckiego. Świadczy to, iż w XIX w. Żydzi gdańscy otworzyli się na zewnętrzne wpływy i uczestnictwo w życiu społecznym.

[[Pokaż jako pokaz slajdów]]

Obok macew, znajdujących się na wzgórzu, warto zejść na dolny taras cmentarza. Znajduje się tu tzw. ohel (z jęz. hebrajskiego - namiot) - żydowski grobowiec, który swym wyglądem przypomina niewielki budynek.

Ohele stawiano nad grobem szczególnie zasłużonych rabinów i cadyków – wyjaśnia Michał Rucki. Jego symbolika nawiązywała do namiotu biblijnego Jakuba. Niestety to jedyny ocalały ohel na gdańskim cmentarzu Resztę ograbiono i wyburzono w latach 70.

Niestety pod koniec czerwca doszło do kolejnego aktu wandalizmu. Tym razem „nieznani sprawcy” zniszczyli betonowe płyty ogrodzenia na górnym tarasie cmentarza na długości ok. 10 metrów, a na dolnym, elementy ażurowe otaczające teren.

- Rzeczywiście, pod koniec czerwca dotarła do nas informacja o znaczącym uszkodzeniu ogrodzenia, zarówno na górnym jak i dolnym tarasie – przyznaje Michał Rucki. To kolejny incydent. Trudno mi podać przyczyny takiego postępowania: chuligańskie wybryki, zwykła zawiść okolicznych mieszkańców, którym nie podoba się że Gmina Żydowska zaopiekowała się terenem.

Na moje pytanie czy planowane są przez Gminę jakieś zdecydowane kroki w celu ukrócenia powtarzających się incydentów, może założenie monitoringu?

- Oczywiście, monitoring jest dobrym pomysłem, jednak bardzo kosztownym. Musimy pamiętać, że teren cmentarza jest ogromny, zajmuje górny taras gdzie znajdują się macewy jak i część dolną, gdzie obecnie stoi ohel – wyjaśnia Michał Rucki – i dodaje - takie incydenty nie są odosobnione dlatego uważam, że najlepszym sposobem ich ukrócenia jest edukacja, edukacja i jeszcze raz edukacja.

Dziękuję redakcji Forum Żydów Polskich oraz panu Michałowi Ruckiemu z Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Gdańsku za pomoc w przygotowaniu artykułu.

Autor: Paweł Jarczewski

Relacje z poprzednich tygodni

Click here to view the embedded video.

Relacje z budowy na mmtrojmiasto.pl

[Pokaż jako pokaz slajdów]

Serdecznie dziękuję Piotrze i Filipie za pomoc w trakcie mojego urlopu:)

Katarzyna Czaykowska

Licencjonowany przewodnik - język polski i angielski

Jestem licencjonowanym przewodnikiem i pilotem wycieczek oraz instruktorem przewodnictwa PTTK.

Zarażam turystów miłością do:

- "Trójmiasta" i okolic

- Torunia

- Województwa Warmińsko-Mazurskiego

- Województwa Pomorskiego

- Muzeum Zamkowego w Malborku

- Muzeum Mikołaja Kopernika we Fromborku

KONTAKT:  tel: +48 (0) 608 38 35 36, email: k.czaykowska@gmail.com

Zapraszam na moją stronę

Jesteś licencjonowanym przewodnikiem turystycznym lub pilotem wycieczek? Chcesz stworzyć swój profil na iBedeker.pl ?

Zapraszam do kontaktu - Ewa Kowalska - sikorzanka@gmail.com

Click here to view the embedded video.

[Pokaż jako pokaz slajdów]

Relacje z poprzednich tygodni

Click here to view the embedded video.

Relacje z budowy na www.mmtrojmiasto.pl

[Pokaż jako pokaz slajdów]

Właściciel latarni Jacek Michalak

Jedna z najpiękniejszych latarń Morza Bałtyckiego, mierząca 27 metrów wysokości, oddana do użytku w 1894 roku, wskazywała statkom wejście do portu gdańskiego do 1984 roku.

Dzisiaj odrestaurowany obiekt zaprasza do swojego wnętrza oraz podziwiania z balkonu/tarasu  prawdziwie portowego

Latarnia jednocześnie była wieżą pilotów i mieściła na swym szczycie niezwykły instrument jakim była wtedy kula czasu. Jej podniesienie i spadek w każde południe pozwalał kapitanom statków na dokładne nastawianie chronometrów.

Więcej na stronie internetowej Latarni Morskiej w Nowym Porcie

Click here to view the embedded video.

[Pokaż jako pokaz slajdów]

ZWIEDZANIE :

Od 1 maja do 18 czerwca: soboty i niedziele, święta w godz. 10-18

Od 19 czerwca, lipiec i sierpień - codziennie, w godz. 10-18

Wrzesień: soboty i niedziele w godz. 10-17

tel. 601 150 251

e-mail: morska@latarnia.gda.pl

Ceny biletów:

* normalny - 6,00 zł

* ulgowy - 4,00 zł

* rodzinny (2 osoby dorosłe + jedno lub dwoje dzieci) - 12,00 zł.

Click here to view the embedded video.

Relacje z poprzednich tygodni

[Pokaż jako pokaz slajdów]

Relacje z budowy na www.mmtrojmiasto.pl

Widok z dachu Bramy Wyżynnej

Niszczejąca Brama Wyżynna, wstydliwie zakrywana wielkoformatowymi reklamami, od lat bezgłośnie wołała o pomoc. Ta niestety nie nadchodziła - tak przynajmniej mieli prawo sądzić gdańszczanie, z troską obserwujący degradację zabytku.  Ale właściciel obiektu - Muzeum Historyczne Miasta Gdańska (MHMG) - nie spał. Od marca 2004 r. mury oraz podziemia bramy były badane przez konserwatorów zabytków, a władze muzeum zabiegały tymczasem o środki na kapitalny remont. Skutecznie, jak się okazało. Ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego dla Województwa Pomorskiego oraz budżetu Miasta Gdańska, projekt modernizacji i adaptacji uzyskał stosowne fundusze. Obecnie wartość przedsięwzięcia wynosi 3 152 200 zł.

Click here to view the embedded video.

We wtorek, 13 lipca, odbyła się uroczystość podpisania protokołu wejścia na budowę, co oznacza natychmiastowe rozpoczęcie prac, które mają się zakończyć przed Euro 2012. Po adaptacji i modernizacji, podwoje otworzy tu  Centrum Informacji Turystycznej (CIT), prowadzone przez Pomorską Regionalną Organizację Turystyczną.

W przyziemiu bramy powstanie biuro obsługi klientów, a na dwóch antresolach biura pracowników CIT. Przeloty bramy zostaną zamknięte szklanymi przegrodami.

Na piętrze budynku zostanie przywrócona jednoprzestrzenność, dzięki czemu możliwe będzie stworzenie sali konferencyjnej dla 55 osób oraz węzła sanitarnego i zaplecza socjalnego. Poddasze będzie pełniło funkcje techniczną i gospodarczą.

Lwy zdobiące szczyt bramy ponownie zaczną więc pełnić rolę strażników głównego wejścia do miasta. To cieszy.

[Pokaż jako pokaz slajdów]

Po pięciu latach funkcjonowania park tętni życiem*. Cieszą się nim małe dzieci i ich opiekunowie, emeryci odpoczywający na ławkach i studenci pobliskiego Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego. Park zachwyca urodą i jest ogromną radością mieszkańców pobliskich kamienic.

Click here to view the embedded video.

Elektrociepłownia Wybrzeże jest firmą, która szczyci się dbałością o środowisko. Podejmuje działania proekologiczne, za które w 2008 r. otrzymała trzymała Ekolaury – nagrodę Polskiej Izby Ekologii. Na co dzień wspiera akcje sadzenia drzew w Trójmieście, a projekt Zielonego Parku nazwała “inicjatywą pozytywnie zaraźliwą”.

A skoro mowa o zarażaniu.... Waldemar Nocny, znany pisarz i znawca Gdańska, zaraził mnie ostatnio myślą o reaktywacji jeziora Zaspa (czytaj tutaj), zasypanego w XX wieku popiołami pochodzącymi z... Elektrociepłowni Wybrzeże. Być może jestem niepoprawną marzycielką, ale marzę, żeby szefostwo firmy również zostało zarażone. Marzę, żeby byłe jezioro ponownie stało się jeziorem, a Letnica zaczęła się kojarzyć nie tylko z ubóstwem i budującym się stadionem piłkarskim, ale także z terenem rekreacyjnym, zafundowanym mieszkańcom Gdańska, na przykład przez proekologiczną Elektrociepłownię Wybrzeże.

A oto, co o jeziorze Zaspa pisze (na facebooku) prezydent Paweł Adamowicz:

Pani Ewo. Teren 40ha tzw. jeziora Zaspa jest w posiadaniu EC Wybrzeże. Przez lata składowania popiołów uzbierało się 200 mln ton tego odpadu. Gdzie to wywieźć nie mamy pomysłu. Kto zapłaci za rekultywację terenu też nie wiemy, gdyż EC nie chce dorzucić ani złotówki do tego. Ustawa nakłada na nich obowiązek pokrycia wysypiska cienką warstwą ziemi i pilnowania przez 50 lat. Co ma z tym być po upływie 50 lat ustawa nie precyzuje. Przydałyby się chyba naciski nie tylko UM ale i opinii publicznej żeby EC zachowało się odpowiedzialnie i pomogło Miastu zagospodarować ten teren. Najlepiej na cele rekreacyjno-sportowe. Problem znalezienia miejsca na ziemi, które by chciało przyjąć 200 mln popiołu wydaje się być nie do pokonania. Dobrze że mówi się coraz więcej o jeziorze, a nie składowisku popielnicowym. Dziękuję za poruszenie tematu.

* Na zdjęciach nie widać owego życia, ponieważ starałam się nie fotografować odpoczywających

Stowarzyszenie Przyjaciół Wyspy Sobieszewskiej oraz Gdański Archipelag „Wyspa Skarbów” zapraszają na: Spotkania z historią i przyrodą Wyspy Sobieszewskiej

Pusty Staw za czasów H. Manteuffel’a

Za początek kąpieliska morskiego na Stogach można przyjąć fakt zbudowania przez syna Sörna Björna (z powodzeniem walczącego z wędrówkami piasków nadmorskich), komfortowo urządzonej gospody oraz wykorzystanie dla celów wypoczynkowych jeziora w głębi lasu, Pustego Stawu (Heidsee). Na jego zachodnim brzegu ulokował przystań dla łodzi. W 1846 r. stały się własnością wzbogaconego na kopaniu bursztynu Spechta. Przyjmuje się, iż budowla zaczęła pełnić funkcję domu kuracyjnego (Spechts Etablissement), pierwszego zresztą w tej miejscowości. Zwiększała się liczba wypoczywających osób. Mieli oni trudności z dotarciem do plaży, gdyż drogę przecinała wysoka wydma. Specht wzniósł na plaży budynek na potrzeby swojej rodziny, udostępniając go następnie gościom plażowym. Szlak do niego wiodący zaczęto z czasem nazywać Budenweg (droga do budy). Został on utwardzony, szczególnie na odcinku wydm, drewnianymi balami. Poważne prace modernizacyjne otoczenia plaży przeprowadzono w 1871 roku. Znacząco zmieniły one oblicze tego miejsca. Rok 1884 zaczęto uważać za czas, w którym Stogi stały się kąpieliskiem morskim.

Własność Spechta przejął w 1893 r. H. Manteuffel. Z rozmachem rozbudował kąpielisko, głównie w otoczeniu Pustego Stawu, wnosząc Hotel Kuracyjny (Kurhotel) oraz wielką salę taneczną (Neuer Saal). Oparta na planie prostokąta, o lekkiej konstrukcji, z dwuspadowym dachem, charakteryzowała się szczytami zdobionymi dekoracją snycerską. Odsunął ją na południowe krańce kompleksu kuracyjnego, pragnąc zapewne uchronić odpoczywające rodziny od wrzawy bawiących się gości.

Neuer Saal w kompleksie kuracyjnym przy Pustym Stawie

Do kąpieliska przybywały tłumy. Jak odnotowano w prospekcie reklamowym z 1914 r. z odświeżających kąpieli skorzystało 50 000 osób. Gościom, szczególnie w okresie letnim, proponowano różnorodną rozrywkę.

Nad miłym leśnym jeziorem są odpalane fajerwerki o urzekającej piękności i urządzane korsa kwiatowe, które las ożywiają niezliczonymi widzami.

Łodzie wiosłowe pływały po jeziorze, natomiast kapela wojskowa dawała koncerty. Wieczorem zapełniały się lokale w ogrodach oświetlone, podobnie jak ulice, światłem elektrycznym. Prawie trzytysięczna wówczas miejscowość, włączona właśnie w granice miasta (1 kwietnia 1914 r.), pracowała na rzecz wypoczywających gdańszczan i przybyłych kuracjuszy.

Tuż przed pierwszą wojną światową Stogi stały się już znaczącą miejscowością kąpielową. Chętnych do korzystania z pięknej plaży dowożono statkami Gdańskiej Żeglugi Parowej i Towarzystwa Akcyjnego Kąpieli Morskich „Wisła”. Niedługo po zakończeniu wojny, w 1920 roku, wzniesiono nowy zakład kąpielowy, lecz już na plaży, na planie prostokąta, z ryzalitami na końcach. Chętnych do korzystania z uroków plaży lawinowo przybywało. Otwarcie w 1912 r. Mostu Siennickiego przybliżyło gdańszczanom kąpielisko na Stogach. W dni słoneczne przybywały tam tłumy. W 1926 r. nastąpiła kolejna rozbudowa kąpieliska. Za pasem wydm, nieco na zachód od funkcjonującego pawilonu plażowego, powstały kolejne hale, gdzie umieszczono kawiarnię, w przyziemiu restaurację z perspektywą na morze oraz hotel. Tuż przy nich biegła grzbietem wydmy aleja lipowa aż do kąpieliska Westerplatte.

Pusty Staw, do niedawna centrum rekreacyjne Stogów, tracił na znaczeniu. Jego atrakcyjność malała z każdym rokiem. Szczególnie, gdy pierwszego lipca 1927 r. doprowadzono do Stogów dwutorową linię tramwajową, dochodzącą aż do samej plaży. Obok poprowadzono asfaltową szosę. Częściowo wykorzystano dawną Budenweg, zaś północny, końcowy jej odcinek przekształcono w obszerną promenadę. Pozwoliło to na jeszcze szersze korzystanie przez gdańszczan z uroków plaży. Atmosferę tamtego czasu i miejsca oddaje Jan Kilarski:

Ostatni odcinek drogi z kąpieliskowej osady Hejbudy do morza wiedzie wysokim sosnowym lasem. Gładką szosą mkną samochody, oddzielnym torem suną cykliści, są też odrębne cieniste deptaki dla pieszych. Morze!... Ukazuje się dopiero z wydmowego wału, zawsze spokojną radość dające stęsknionym oczom, a potem rozkosz ciału. Można ją brać w zagrodzeniu kąpielowym, lub dalej w warunkach naturalnych. Po czym jest możność – tu i wszędzie dalej po brzegu – zaspokoić apetyt i pragnienie gdańskim trunkiem popularnym – mlekiem. Grzbietem wydmy biegnie długa promenada, doskonale utrzymana.

(Jan Kilarski, Gdańsk, Poznań 1939, s. 226).

Założenie zdrojowe usytuowane nad Pustym Stawem pustoszało. Coraz częściej pomijane przez gości, wzbudzać zaczęło zainteresowanie ludzi przemysłu. Przedsiębiorca o nazwisku Amsel (pisano również Ansler), zbudował w 1922 r. na obszarze ogrodu kuracyjnego fabrykę wyrobów pasmanteryjnych. Zakład rozrastał się zajmując coraz to dalsze tereny rekreacyjne. Po drugiej wojnie światowej nad Pustym Stawem nie odrodziło się wakacyjne życie. Lata świetności minęły. W lesie przylegającym do brzegu zapanowała cisza. Jak pisał Michał Buliński:

(…) dokonano nasadzeń drzew liściastych wokół jeziora. Nad samą wodą jest pas z olszami, na wyższych miejscach są nasadzenia buka lub fragmenty z brzozą brodawkową, licznie występują rozsiewające się obficie klon pospolity i jawor.

(Michał Buliński, Stogi, Przyroda, w: Miasto jak ogród 2000, nr 6)

Pusty Staw – lipiec 2010

Jezioro i rozległy obszar wokół niego jest zbyt cennym terenem turystycznym, by o nim zapomniano. Być może Pusty Staw znajdzie w XXI wieku swojego nowego Manteuffla. I jak niegdyś, stanie się znowu magicznym miejscem na mapie kąpielisk gdańskich.

Autor: Waldemar Nocny