Gdańsk to miasto niezwykłe. Niegdyś było jednym z największych i najbogatszych w Europie. Tu w 1540 r. Joachim Retyk wydrukował „Narratio Prima” – zapowiedź „De revolutionibus” Mikołaja Kopernika, które to dzieło utorowało drogę rewolucji naukowo-technicznej. W Gdańsku zaczęła się II Wojna Światowa. Strajki w Stoczni Gdańskiej i powstanie„Solidarności”, to początek procesu upadku komunizmu w Europie.

Wszyscy czytający te słowa z pewnością żywo interesują się historią, architekturą, kulturą Gdańska, podobnie zresztą jak ich autor. Czy uświadamiamy sobie, skąd wzięła się ta pasja? Czy zawsze wiemy, skąd czerpać interesujące nas informacje? Prawie każdy zetknął się z pojęciem „Małej Ojczyzny”. Cóż to jest, czy my jesteśmy obywatelami takiej wspólnoty?

Warto tu przytoczyć wypowiedź na temat stosunku do rodzinnych stron jednego ze znamienitych gdańszczan, Filipa Clüviera (1580-1622). Ten absolwent Gimnazjum Akademickiego, potem profesor uniwersytetu w Lejdzie, twórca geografii historycznej, który ustalił wschodnią granicę Europy na Uralu, napisał:

„Najbardziej pociąga nas miłość do tej ziemi, na której po raz pierwszy ujrzeliśmy światło dzienne, gdzie ciało otrzymało pierwsze pożywienie, a duch pierwszą wiedzę”.

Pamiętajmy jednak, że w 1945 roku do Gdańska przyjechali ludzi z różnych stron Polski, z Krakowa i z Mazowsza, z Wielkopolski i z dawnych Kresów. Część z nich swe serca zostawiła w „kraju lat dziecinnych”. Inni pokochali swoje nowe miejsce. Wchodzi w życie dopiero drugie pokolenie ludzi urodzonych już w całkowicie polskim Gdańsku.

Jedną z dróg poznania historii i kultury są książki... Każda książnica jest skarbcem tych „dóbr duchowych”. Jan Paweł II podkreślił to w przemówieniu podczas poświęcenia Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego:

„Biblioteka jest instytucją, która samym swoim istnieniem świadczy o rozwoju kultury. Jest bowiem skarbnicą piśmiennictwa, przez które człowiek wyraża swój zamysł twórczy, inteligencję, znajomość świata i ludzi, a także umiejętność panowania nad sobą, osobistego poświęcenia, solidarności i pracy dla rozwoju dobra wspólnego (...). W systematycznie prowadzonym księgozbiorze do starych rękopisów i inkunabułów dodawane są nowe książki i pisma. Wszystko to zaś razem jest wymownym znakiem jedności kolejnych pokoleń, które z różnorodności czasów i kwestii tworzą wspólne patrymonium kultury i nauki”.

Jakiś czas temu redakcja dwumiesięcznika „30 Dni” postanowiła sprawdzić, jakie książki najważniejsze dla gdańskiej kultury i historii. Zadała to pytanie gronu znamienitych gdańszczan i opublikowała wyniki tego badania. Ja szczerze Państwa zachęcam do sięgnięcia do artykułu pod tytułem „Gdzie szukać gdańskiej tożsamości” w numerze 6 z 2008 r. Numery archiwalne można przeczytać w niektórych filiach Biblioteki Publicznej (do sprawdzenia na stronie www.wbpg.org.pl), przede wszystkim w „Filii Gdańskiej” na ul. Mariackiej 42. Niektóre można kupić w redakcji i w księgarni na Łagiewnikach.

Zdjęcia: Justyna Słomińska i Karolina Faszczewska

Po lekturze wspomnianego artykułu pani Iwona Koperkiewicz – ówczesna dyrektor Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej im. Josepha Conrada-Korzeniowskiego, postanowiła zaprosić te osoby do „Filii Gdańskiej”, by w bezpośredniej rozmowie z czytelnikami, już szerzej – mogły opowiedzieć o swoich ulubionych „gdańskich lekturach”.

Udało nam się zaprosić większość respondentów „30 Dni’. Z kolei do tego grona postanowiliśmy dołączyć jeszcze trzy osoby. W rezultacie przeprowadziliśmy w 2009 roku na Mariackiej 42 cały cykl spotkań pod tytułem, który nosi też niniejszy tekst.

W „Filii Gdańskiej” gościliśmy co miesiąc, od lutego do grudnia: profesora Jerzego Sampa, autora wielu cenionych książek o Gdańsku, pisarza Mieczysława Abramowicza, docenta doktora hab. Andrzeja Januszajtisa. Wypowiedzieli się też: pani dr Maria Pelczar (wieloletnia dyrektor Biblioteki Gdańskiej PAN) i redaktor Przemysław Gulda. Kolejni goście to Waldemar Nocny, autor wielu przewodników po dzielnicach nadmorskich, Wojciech Duda – redaktor „30 Dni” i redaktor naczelny „Przeglądu Politycznego”. Już jesienią wystąpili pisarz Paweł Huelle, doktor Artur Nowaczewski (wykładowca UG i poeta) oraz profesor Stefan Chwin.

Z tych opowieści można próbować stworzyć taką podstawową „gdańską biblioteczkę”. Można też przytoczyć garść anegdot i ciekawostek. Andrzej Januszajtis, nestor, zauważył, że w artykule w czasopiśmie nikt nie przywoływał jego książek. Ale już na spotkaniach wielokrotnie przywoływano „Z uśmiechem przez Gdańsk” z rysunkami Jujki, zwłaszcza młodsi bohaterowie naszych wieczorów.

W tym miejscu chciałbym wspomnieć, że w 2008 r. w „Filii Gdańskiej” realizowaliśmy spotkania z kulturą mniejszości narodowych i etnicznych, które też tworzą barwną mozaikę naszego miasta. Na jego terenie zamieszkują przedstawiciele następujących mniejszości: ukraińskiej, niemieckiej, rosyjskiej, białoruskiej, litewskiej oraz żydowskiej oraz nieliczne grupy etniczne Tatarów, Romów, Łemków i Karaimów. Specyficzną grupą są też Kresowiacy i ich potomkowie, w Gdańsku to przede wszystkim dawni mieszkańcy Wileńszczyzny. Największą grupę etniczną stanowią Kaszubi.

Spotkania z pisarzami, muzykami, działaczami mniejszości uświadomiły chyba wszystkim uczestnikom, jak ważne jest tworzenie kanonu gdańskiego. Wszyscy zajmujący się kulturą w naszym mieście powinni zdawać sobie sprawę, po jakie książki sięgać, gdzie szukać informacji, ale też wzruszeń i emocji związanych z grodem nad Motławą.

Wielokrotnie dokonywane analizy i podsumowania roli Gdańska można streścić cytatem z pracy profesora Andrzeja Chodubskiego "Gdańsk w dziejach polskiej cywilizacji":

„Ogólnie należy stwierdzić, że Gdańsk zajmuje szczególną pozycję w panoramie polskiej cywilizacji. Jest on swoistym zwierciadłem polskości powiązanej z cywilizacją zachodnią. Historia miasta dostarcza licznych świadectw, że było ono otwarte na wszelkie przemiany cywilizacyjne; dokonywały się równocześnie z przemianami zachodzie Europy. Współczesność miasta dowodzi, że harmonijnie łączy ono tradycje z wyzwaniami teraźniejszości i przyszłości. Stanowi przykład ośrodka wielokulturowości, gdzie współistnieją obok siebie grupy etniczne i narodowościowe, gdzie współistnieją obok siebie różne kultury regionalne oraz różne subkultury”.

Świadectwem tej wielokulturowości są też książki – ich autorzy i języki, w których powstawały.

Pragnąłbym przedstawić Państwu zarys kanonu książek gdańskich. Oczywiście, nie będzie to sucha wyliczanka tytułów albo statystyka – ile razy który z nich został wymieniony. Ma to być raczej pewien „przewodnik po bibliotece”, po które książki warto sięgać – i w jakiej sytuacji. Poza tym – pokażę, jak piękne są niektóre z nich.

Zapraszam do lektury kolejnego odcinka tego cyklu, czekam też na ewentualne sugestie i podpowiedzi. Jaka pozycja dla Państwa, jako Gdańszczan – jest ważna, warta czytania, wznowienia, polecenia?

Autor: Zbigniew Walczak

Lokalizacja: Ratusz Staromiejski, ul. Korzenna 33/35

Godzina rozpoczęcia: 17:30
Data: 2010-04-21

Stowarzyszenie Nasz Gdańsk i Nadbałtyckie Centrum Kultury serdecznie zapraszają na wykład prof. Andrzeja Januszajtisa, zatytułowany "Sławne gdańskie organy"

W Zespole Przedbramia

Jak w każdą trzecią środę miesiąca, Sala Mieszczańska Ratusza Staromiejskiego wypełniła się do ostatniego miejsca. Z ogromnym zainteresowaniem wysłuchaliśmy kolejnego wykładu prof. Andrzeja Januszajtisa. Tym razem omawiał zmiany, jakim na przestrzeni wieków ulegał główny wjazd do naszego grodu - Zespół Przedbramia.

26 marca roku 1343, a była to środa, położono kamień węgielny pod średniowieczne, gdańskie fortyfikacje. Główną bramą prowadzącą do miasta od zachodu była brama Wyżynna (Wysoka). Swoją nazwę zawdzięczała Wysoczyźnie Gdańskiej, która znajduje się na zachód od miasta. Od nazwy ulicy Długiej nazywano ją też Długouliczną, a prowadził do niej most przerzucony nad fosą.

W roku 1360 zaczęło powstawać przedbramie, którego celem było zabezpieczenie Bramy Długoulicznej. Powstała wówczas prosto zakończona szyja, z mostem nad fosą, z krenelażem , strzelnicami i prawdopodobnie pierwsze kondygnacje Wieży Więziennej.

Poszerzenie fortyfikacji miejskich o drugą zewnętrzną fosę spowodowało rozbudowę przedbramia w latach 1379-1382. Wtedy to wieżę podwyższono do trzeciej kondygnacji, a ponad fosami pojawiły się mosty, osłonięte szyjami.

Andrzej Januszajtis

Lata 1409-1410 to wojna Polski z Zakonem Krzyżackim, który aby umocnić zajmowany przez siebie Gdańsk, nakazał gdańszczanom rozbudowę przedbramia. Efektem tego było pojawienie się, w miejscu dotychczasowej prostej ściany, dwóch cylindrycznych wież, oraz podwyższenie wieży środkowej (więziennej) o dwie kondygnacje opatrzone otworami strzelniczymi.

Przez przedbramie, właśnie w tym kształcie, wjeżdżali do miasta Gdańska polscy królowie: Kazimierz Jagiellończyk i potem jego syn Aleksander.

W latach 1506-1507 budowniczy miejski Henryk Hetzel podwyższył o kolejne dwie kondygnacje Wieżę Więzienną, która osiągnęła wysokość taką, jaką ma do dzisiejszego dnia. Nakryto ją ostrym dachem namiotowym, pokrytym ołowiem, a z jej naroży wyprowadzono cztery strzeliste wieżyczki. Twórcą wykonanego w 1509 r. zwieńczenia był Michał Enkinger. Jego dziełem były też ozdoby w formie wnęk z tzw. oślim grzbietem.

Jako ciekawostkę profesor podał fakt, że w czasie krycia dachu, mistrz dekarski Krzysztof uległ wypadkowi, spadając zeń i ginąc na miejscu.

W latach 1519-20 Zespół Przedbramia pełnił również rolę barbakanu. Gdańsk był zagrożony przez wielką armię krzyżacką idącą z Niemiec. Zamurowano wówczas wjazd od zachodu, mieszczący się na osi założenia i przebito nowy w północnym murze szyi. Ślad tego otworu widać do dziś od strony Targu Węglowego.

Rycina z albumy Zafii Jakrzewskiej-Śnieżko

Tu prelegent wyjaśnił ideę barbakanu. Opiera się ona na fakcie, iż wojsko jest bardziej wrażliwe na ostrzał z boku, niż z przodu. Ponadto w barbakanie, nie ma możliwości strzelenia z działa na wprost.

Przed takim wjazdem do swego miasta gdańszczanie serdecznie witali królów Zygmunta Starego i jego syna Zygmunta Augusta. Mniej przyjaźnie odnieśli się do oblegającego miasto w 1577 r. króla Stefana Batorego, wręcz wypowiedzieli mu wojnę. W tym czasie w użyciu była już artyleria i w wyniku jej działania, Wieża Więzienna utraciła swoje narożne wieżyczki. Nie odbudowano już ich, a w zamian za to, w 1610 r. na szczycie wieży, pojawiła się centralnie sygnaturka, zaś Katownia zyskała ozdobne szczyty.

Rok 1588 to czas powstania, znanej nam doskonale, Bramy Wyżynnej, przepięknie ozdobionej przez Willema van den Blocke, który według profesora był nie tylko odpowiedzialny za kamieniarkę, ale też i za budowę całej bramy. Niektóre źródła podają, że budowniczym był Hans Kramer, ale jest to niemożliwe. Był on wprawdzie twórcą bastionów i obwałowań Gdańska w tym okresie, ale w roku 1588 już nie żył, gdyż zginął w Twierdzy Wisłoujście w roku 1577.

Ponieważ Zespół Przedbramia, z chwilą budowy obwałowań nowożytnych, stracił swoje znaczenie obronne, Rada Miasta Gdańska zdecydowała o przebudowie zespołu na więzienie. Prace wykonywano od roku 1593 i ostatecznie ukończono jedenaście lat później. Kierował nimi Antoni van Obberghen wraz z Hansem Strakowskim. W adaptowanym do nowych funkcji obiekcie powstał łącznik, klatki schodowe i cele więzienne.

Budynek Katowni podwyższono o jedną kondygnację i zakończono ozdobnymi szczytami z dekoracjami kamiennymi o motywach charakterystycznych dla renesansu gdańskiego oraz figurami gdańskich żołnierzy. Mistrzem kamieniarskim odpowiedzialnym za te prace był Willem van der Meer zwany Barthem Młodszym.

Dzięki wspaniałym mistrzom całość zyskała przepiękny wygląd, w stylu renesansu niderlandzkiego i na jego podstawie, trudno byłoby się domyślać co mieści się wewnątrz obiektu. I tu ciekawostka: otóż więzienie jakie powstało, był to pierwszy (!) na ziemiach polskich zakład penitencjarny nastawiony na resocjalizację osadzonych w nim więźniów. Jak na ówczesne czasy, była to całkowita nowość. Do tej pory, nigdzie na ziemiach polskich, nie stosowano kary więzienia, jako środka wychowawczego, stosowano tylko osadzenie w areszcie do momentu wykonania wyroku.

Katownia

W nowym więzieniu znalazły się cele w których, w różnych warunkach, osadzano więźniów. Powstał sala w której dokonywano przesłuchań i tortur (w miarę potrzeby), latryny, kuchnia i pomieszczenia kluczników. Najbardziej „luksusowe” cele znajdowały się na parterze, wzdłuż muru szyi. Luksus polegał na tym, że osadzeni w nich więźniowie, przykuci kajdanami do żelaznych sztab, mieli możliwość wyjścia na świeże powietrze. Pomieszczenia cel były małe, całkowicie ciemne i zimą nie ogrzewane. Najbardziej „ponure” było I piętro, bowiem tu w Wieży Więziennej była izba żałobna, przeznaczona dla skazanych na śmierć. W niej spędzali oni ostatnie dni swego życia. Na tym samym poziomie, w Katowni znajdowały się najbardziej surowe cele, przeznaczone dla morderców. Nosiły nazwy: „Lis”, „Zając” i „Kain”. Ponad nimi na II piętrze znajdowała się sala przesłuchań z kompletem narzędzi tortur.

Więzienie działało do roku 1858, kiedy to, przy jego likwidacji, ostatnich więźniów przeniesiono do Grudziądza, zaś w 1887 roku wykorzystano budynki jako magazyny wojskowe, a Katownię od zachodu ozdobiono kamieniarką pochodzącą z Bramy Św. Jakuba.

W roku 1922 powstał zaczątek muzeum kryminalistyki, a od roku 1932 znalazło tu miejsce na swoją siedzibę Pogotowie Czerwonego Krzyża.

Do II wojny światowej zespół obudowany był kamieniczkami, których ślady po dachach widać do dzisiaj.

Należy jeszcze wspomnieć o miejskim pręgierzu, który znajdował się na platformie umieszczonej od strony Bramy Złotej. Wychodziło się nań przez małe drzwiczki (dzisiaj zamurowane). Ku uciesze miejskiej gawiedzi wykonywano tam kary chłosty.

Obecnie Zespół Przedbramia ma całkiem odmienne przeznaczenie - znajduje się tu mianowicie muzeum bursztynu. Oglądając jego fascynujące zbiory, możemy równocześnie podziwiać piękno dawnych budowli obronnych.

Wieża Więzienna mająca ok. 50 m wysokości, dominuje w panoramie Gdańska i jest doskonale widoczna z Długiego Targu. Po zniszczeniach II wojny światowej została pieczołowicie odbudowana i cieszy nasze oczy swoim wyglądem.

Swoje wystąpienie profesor zakończył prezentacją fragmentu obrazu Izaaka van den Blocke ze stropu Sali Czerwonej Ratusza Głównomiejskiego, przedstawiającego panoramę Gdańska. Zwrócił naszą uwagę na fakt, że na przedstawionej tam Wieży Więziennej widnieje podobizna św. Jerzego. Może warto byłoby ją zamieścić tam i dzisiaj?

Autor: Ewa Czerwińska

Click here to view the embedded video.

Stowarzyszenie Nasz Gdańsk i Nadbałtyckie Centrum Kultury serdecznie zapraszają na wykład prof. Andrzeja Januszajtisa pt. Zapomniane piękno gdańskich spichlerzy

Godzina rozpoczęcia: 17:30
Data: 2010-06-16

Stowarzyszenie Nasz Gdańsk i Nadbałtyckie Centrum Kultury serdecznie zapraszają na wykład prof. Andrzeja Januszajtisa pt. Saga rodu Gralathów

Andrzej Januszajtis

Tytuł: Wykład - Gdańskie Rady / prof. A. Januszajtis

Godzina rozpoczęcia: 17:30
Data: 2010-09-15

Stowarzyszenie Nasz Gdańsk i Nadbałtyckie Centrum Kultury serdecznie zapraszają na wykład prof. Andrzeja Januszajtisa pt. Gdańskie Rady.

Tytuł:

Stowarzyszenie Nasz Gdańsk i Nadbałtyckie Centrum Kultury serdecznie zapraszają na wykład prof. Andrzeja Januszajtisa pt. Przysięgi gdańszczan.

O badaniach prowadzonych przez Kopernika, doskonale wiedział jego przyjaciel, niemiecki matematyk, Jerzy Joachim von Lauchen, znany jako Retyk. Po zapoznaniu się z kopernikańską teorią, skutecznie przekonał mistrza, do jej wydania, co nastąpiło już w 1940 r. w Gdańsku. Druku podjęła się oficyna wydawnicza Franciszka Rhodego, a dzieło przybrało tytuł Narratio Prima. Był to pierwszy krok do ogłoszenia światu rewolucji naukowej. Cztery lata później Kopernik opublikował dzieło swojego życia - "O obrotach ciał niebieskich".

- Mamy moralne prawo twierdzić, że Gdańsk zmienił losy świata - podsumował to wydarzenie Andrzej Rybicki, uczestnik piątkowej uroczystości w Filii Gdańskiej, podczas której został zaprezentowany reprint Narratio Prima, ufundowany przez prezesa Fabryki Cukierniczej "Kopernik" - Przemysława Myśliwego. Numerowane egzemplarze dzieła zostały wręczone Prezydentowi Miasta Gdańska - Pawłowi Adamowiczowi, dyrektorowi Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej w Gdańsku - Pawłowi Braunowi, profesorowi Andrzejowi Januszajtisowi, Arturowi Górskiemu z czasopisma Focus Historia, Andrzejowi Rybickiemu z Kamienicy Gotyk oraz Zbigniewowi Walczakowi z Filii Gdańskiej. Ten ostatni egzemplarz będzie udostępniony do wglądu mieszkańcom Gdańska.

Spotkanie urozmaiciła opowieść Przemysława Myśliwego o procesie produkcji reprintu, prelekcja Andrzeja Januszajtisa o Retyku oraz zapowiedź wydania przez Artura Górskiego sensacyjnej powieści związanej z... Mikołajem Kopernikiem. Specjalnym gościem uroczystości był nauczyciel filozofii i pisarz ze Szwecji Kurt Olsson, który opowiedział o swojej pasji związanej z poznawaniem ewolucji teorii heliocentrycznej.

Narratio Prima czeka na zaciekawionych mieszkańców w bibliotece przy ul. Mariackiej, a Kopernik powoli wrasta w historię Gdańska.

Click here to view the embedded video.

[Pokaż jako pokaz slajdów]

Początek spotkania z Żuławami

Już od czterech lat Elżbieta Skirmuntt-Kufel i Daniel Kufel, w progach swojego domu podcieniowego w Trutnowach, goszczą kucharzy-amatorów, pragnących włączyć się w proces odtwarzania tradycji kulinarnej Żuław Wiślanych. Dziesiątki kolorowych dań, pięknie przystrojone stoły, magiczny dom wypełniony obrazami i grafikami gospodarza oraz dźwięki zespołu Zagan Acoustic, sprzyjają wspólnemu biesiadowaniu i na długo pozostawiają smakowite wrażenie. Efektem ostatniego ze spotkań jest niewielka, ale i nie tania (25 zł) książeczka, stanowiąca zbiór ciekawych przepisów uczestników konkursu. Twarda oprawa, kredowy papier, kolorowe zdjęcia smakowicie wyglądających dań, tylko zapachu brak...

Wielką atrakcją żuławskiego spotkania w Filii Gdańskiej, była prelekcja prof. Andrzeja Januszajtisa, poświęcona lokalnej kuchni. Goście, po brzegi wypełniający bibliotekę, usłyszeli o przyprawach stosowanych w tejże kuchni; o śledziach, nie przykrzących się nikomu; o mięsie jadanym od święta; o purclach, czyli cieście na smalcu; o kaszance z rodzynkami; o pęczaku ze śmietaną,  czy wreszcie o machandlu, piwie i kawie.

Na mnie największe wrażenie wywarło zwłaszcza jedno zdanie, wypowiedziane przez profesora  - Rozporządzeniem z dnia 5 sierpnia 1697 r. nakazano, by wszyscy prowadzący publiczne lokale po godzinie 22, pod karą 10 talarów, żadnych przesiadujących gości nie mieli... Czasami można odnieść wrażenie, ze przepis ten w Gdańsku obowiazuje do dzisiaj...

Smakowity tytuł spotkania w bibliotece nie znalazł kontynuacji w uczcie dla podniebienia (w tejże bibliotece), ale znakomitą rekompensatą tego braku, stał się krótki koncert Moniki Tomasik i Ignacego Wiśniewskiego z zespołu Zagan Acoustic .

Pani Elżbieta, prezes stowarzyszenia "Żuławy Gdańskie", zaprosiła gości Filii Gdańskiej do udziału w jubileuszowym, piątym konkursie, który odbędzie się w czerwcu 2010 roku.  Moje myśli już dzisiaj krążą wokół wspomnień kuchni mojej babci. Tyle, że ona z Żuławami nie miała wiele wspólnego...

[Pokaż jako pokaz slajdów]