Studnia Neptuna / Fot. Grzegorz Litwińczuk

Trudno dzisiaj wyobrazić sobie miasto bez tego wpisanego już na trwałe symbolu. Historia Fontanny Neptuna, zwanej często również Studnią Neptuna, związana jest z rozwojem gdańskiego systemu wodociągowego, ale również z nieodpartą chęcią doznawania i przeżywania pozytywnych wrażeń estetycznych w głównym punkcie miasta. Ale po kolei …

W połowie XIV wieku rozpoczęto budowę pierwszego wodociągu - wykonanie tzw. Kanału Raduni, zwanego później Radunią Nową, który pobierał wodę jedną milę powyżej miasta. Tuż przed Gdańskiem znajdowała się przepompownia, a woda drewnianymi rurami była doprowadzona do studzien miejskich. Następnie Radunia Nowa przekraczała fosę miejską i rozgałęziała się na wiele ramion, na których zbudowano urządzenia spiętrzające.

Neptun

Woda Raduni z kanałów otwartych wykorzystywana była do celów gospodarczych, natomiast woda dostarczana rurociągami drewnianymi używana była do picia. Gdy stan sanitarny miasta zaczął się pogarszać, wodę do miasta zaczęto dowozić beczkowozami i sprzedawać na ulicach - była ona jednak bardzo droga. Większość mieszkańców korzystała ze studzien lub po prostu z wód rzecznych Raduni. Przyczyną stałego pogarszania się warunków sanitarnych miasta były nieodpowiednie urządzenia kanalizacyjne - do odprowadzania ścieków i wód deszczowych służyły uliczne kanały ściekowe, ujęte i przykryte dylami. Kanały posiadały małe spadki i wpadały w obrębie miasta do Motławy, lub do któregoś z kanałów Raduni. Niezależnie od tego systemu odprowadzania ścieków w podwórkach znajdowały się doły kloaczne. Doły te, obłożone najczęściej drewnem i gliną, nie były nigdy szczelne, a ścieki przedostawały się do gruntu zatruwając glebę wokół. Zagrożenie epidemiologiczne było więc bardzo duże, stąd też w roku 1536 Rada Miasta zwróciła się z prośbą, o pozwolenie na doprowadzenie wody z jeziora Jasień i dalej Potokiem Siedleckim w kierunku miasta. Po pozytywnym rozpatrzeniu prośby przez króla, naprzeciwko Bramy Wyżynnej wybudowano tzw. kunszt wodny, który napędzany wodami Raduni rozprowadzał siecią rur wodę dostarczaną Potokiem Siedleckim do 594 studzien. Jedna z takich studni stanęła przed Dworem Artusa. Szybko nie spodobała się gdańszczanom ta „drewniana dziura z wodotryskiem” w tak reprezentacyjnym miejscu, stąd też na początku XVII wieku, za czasów panowania burmistrza Bartłomieja Schachmana, zdecydowano o wzniesieniu Studni Neptuna. Ponoć natchnieniem dla tego pomysłu burmistrza miała być jego podróż do Bolonii, gdzie zobaczył fontannę ozdobioną posągiem mitycznego władcy mórz.

Pracę nad projektem i kamieniarką (sprowadzono z Holandii specjalny kamień o granatowym odcieniu) nowej studni zlecono Abrahamowi van den Blockowi, któremu zajęło to siedem lat. Dwa lata później, w 1615 roku gotowy był brązowy odlew figury Neptuna, wykonany w warsztacie ludwisarza gdańskiego Gerta Benninga II, a zaprojektowany przez Piotra Husena. Niestety, między innymi z powodów politycznych, na pełne uruchomienie trzeba było czekać do 9 października 1633 roku. Rok później dodano żelazną kratę.

W drugiej połowie XVIII wieku, wraz z ubożeniem miasta,

Studnia Neptuna

również i fontanna była bardzo zaniedbana, toteż w latach 1757-61 przeprowadzono generalny remont. Następny taki odbył się dopiero w 1927 roku. W okresie wojny zdołano uchronić przed zniszczeniem fontannę poprzez jej demontaż i ukrycie poszczególnych jej części w podgdańskich miejscowościach. Oprócz zaginionej części trzonu pod kamienną czaszę, wszystkie wróciły do Gdańska i od 1954 roku fontanna ponownie cieszy oczy mieszkańców i turystów.

Warto też wspomnieć gdańskiej wódce „Goldwasser” i jej związkach ze Studnią Neptuna. W czasach największego rozkwitu miasta gdańszczanie dla rozrywki mieli podobno celować złotymi monetami do kamiennej czaszy, która z czasem uległa zapchaniu. Kiedy woda nabrała mocy i szlachetności od wypełnienia złotymi monetami, zamieniała się w wyborną wódkę. Wtedy to Neptun zamieszał ją trójzębem i monety przemienione zostały w złocistą miazgę. Gdy wieść się o tym rozniosła, kto żyw biegł napełnić swoje beczki i konwie. Dzisiaj nie jest znany przypadek, aby ktokolwiek próbując tryskającą wodę, wyczuł w niej coś mocniejszego...

Skoro zaczęliśmy od gdańskiego systemu wodociągowego, to warto nadmienić, że na nowoczesne urządzenia wodno-kanalizacyjne przyszło czekać Gdańskowi do lat 70-tych XIX wieku, ale … to już temat na inną historię.

Ważne daty:

Połowa XIV w. - decyzja o budowie pierwszego wodociągu tzw. Kanału Raduni.

1536 r. – prośba Rady Miasta do króla Zygmunta Starego o pozwolenie czerpania wody z jeziora Jasień. Budowa drewnianej studni w miejscu dzisiejszej fontanny.

1606 - 1615 r. – prace projektowe, rzeźbiarskie i odlewnicze

1633 r. – ostateczny montaż i uruchomienie fontanny.

1634 r. – instalacja żelaznej kutej kraty.

1757-61, 1927 r. - istotne renowacje.

1936 r. – oderwanie przez Niemców orłów wieńczących ogrodzenie.

1945 r. – demontaż fontanny.

1954 r. - uruchomienie po odbudowie.

Architektura:

Manierystyczny posąg władcy mórz odlany z brązu, całość wzbogacona kamienną czaszą i trzonem z motywami antycznymi.

Budowniczowie:

Autorzy projektu – Abraham van den Block (czasza i trzon), Piotr Husen (posąg Neptuna), Jan Rogge (żelazna krata).

Autor: Jarosław Kaczmarczyk

Źródła:

1. J. Samp – Bedeker Gdański.

2. J. Friedrich – Gdańskie zabytki architektury do końca XVIII w.

3. A. Januszajtis, Z. Jujka - Z uśmiechem przez Gdańsk.

4. Strona internetowa Saur Neptun Gdańsk S.A.

Herb z Wielkiej Zbrojowni

Wszystko się zaczęło od … łaźni. W miejscu bowiem, w którym gdańszczanie w obawie przed zachłannymi Szwedami postawili pierwszy arsenał z prawdziwego zdarzenia, wcześniej znajdowała się łaźnia miejska. W powstałym magazynie broni - wielkiej sali przykrytej imponującym krzyżowym sklepieniem, wspartym na piętnastu granitowych filarach, rozgościły się militaria, którymi dysponowało miasto. Szczególnie ważni goście, którzy oglądali tutaj hakownice, falkonety, moździerze, kartaczownice, żelazne kule, garłacze i inny sprzęt napawający grozą, zapewne nabierali szacunku dla miasta. I taka też być może była polityka włodarzy miasta - zastraszenie ewentualnego wroga, a nie obawa przed potencjalnymi szpiegami.

Zbrojownia pełniła też funkcję swego rodzaju muzeum techniki, wojskowości, ale i … sztuki. Ponad reprezentacyjną salą przyziemia, oczy cieszyły okazy białej broni, rycerskie zbroje, maczugi, kusze, urządzenie będące pierwowzorem pompy, części powozów czy karet, a wszystkiemu temu towarzyszyły porozwieszane na ścianach obrazy.

Niewątpliwa atrakcją Zbrojowni był swoisty teatr figur, czyli zbiór napędzanych mechanicznie manekinów, odzianych w stylowe szaty lub zbroje, które potrafiły niejednego gościa solidnie przestraszyć. Królową Marię Ludwikę Gonzagę przywitała figura żołnierza … wystrzałem z muszkietu.

Przez prawie dwieście lat arsenał był schronieniem dla rzeźby Wilhelma van den Blocka. Artysta otrzymał życiowe zlecenie od Zygmunta III na wykonanie pomnika jego ojca, króla Szwecji Jana III, ale z powodu trudności finansowych i wojen szwedzkich nie zdołał go ukończyć. Dopiero pod koniec XVIII wieku pomnik został wywieziony na drugi brzeg Bałtyku, do Uppsali.  Abraham van den Block upiększył zatem obiekt, w którym wcześniej azyl znalazło największe dzieło jego wielkiego ojca Wilhelma.

Wielka Zbrojownia

Z wszystkim tym, co znajdowało się we wnętrzach zbrojowni bezwzględnie rozprawił się, długo wyczekiwany, Napoleon. Francuzi urządzili bowiem w Zbrojowni lazaret, a po ich odejściu z miasta okazało się, że wnętrza zostały ogołocone. Nie przestraszyła Francuzów, zdobiąca zachodnią pierzeję, kamienna postać Kozaka z mieczem w ręku, u stóp którego spoczywa głowa jego dowódcy Iwana Podkowy. Wąsaty wojak ściął swego dowódcę na rozkaz króla Stefana Batorego, a gdańszczanie uznali ten fakt za godny podziwu akt dyscypliny i poszanowania prawa. Napoleońscy żołnierze za nic sobie jednak mieli prawo, prawo własności.

Po powojennej odbudowie zabytek przeszedł w ręce artystów, co zapewne ucieszyło rzymską boginię sztuki Minerwę, otaczającą opieką gdański arsenał. Państwowa Wyższa Szkoła Sztuk Plastycznych, przemianowana z czasem na Akademię Sztuk Pięknych, przyciągała młodych artystów, którzy czynnie brali udział w procesie zmartwychwstawania miasta. Zbrojownia stała się jednak nie tylko symbolem pracy artystów lecz także życia kulturalnego Gdańska. Odbywały się tu przedstawienia teatralne, koncerty, wystawy, karnawałowe bale przebierańców i konkursy recytatorskie. Swoją działalność artystyczną rozpoczynali tu Zbyszek Cybulski, Jacek Fedorowicz, Bogumił Kobiela i Wowo Bielicki.

Na początku XXI wieku Zbrojownia odzyskała swoją dawną świetność. Konserwatorzy wzmocnili ceglane mury, kamienne rzeźby i detale architektoniczne, a dla nadania całości odpowiedniego blasku, zużyli dwa i pół tysiąca płatków 24-karatowego złota. Ostatnim elementem restauracji zabytku było zamontowanie pięciu turkusowych rzygaczy (rynien), wystających na trzy metry poza obręb budynku. Smocze pyski, stanowiące zakończenie rynien śmieją się w czasie deszczu z przechodniów, którzy z obawą spoglądają w ich kierunku. Rzygacze zostały zasklepione przez konserwatorów, o czym turyści ani gdańszczanie często nie wiedzą.

Ważne daty:

Koniec XVI w. - decyzja o budowie arsenału

1601-1609 r. - budowa obiektu

1699, 1768, 1911-1913 r. - istotne renowacje Zbrojowni

1945 r. - pożar wnętrza w wyniku działań wojennych

1947- 1965 r. - powojenna odbudowa

2004 - 2006 r. - gruntowna renowacja

Architektura:

Typowy przykład renesansu niderlandzkiego, obiekt zbudowany z czerwonej cegły holenderki, bogato zdobiony złoceniami i rzeźbami z piaskowca gotlandzkiego

Budowniczowie:

Autor projektu - Antoni van Obberghen

Kierownik prac budowlanych - Antoni van Obberghen, Jan Strakowski

Prace rzeźbiarskie - Abraham van den Block

Przyciąga wzrok:

Fasada od strony Targu Węglowego:

Czterosegmentowy układ elewacji przypominający patrycjuszowskie kamieniczki, kamienne portale ozdobione herbami podtrzymywanymi przez lwy, kopia rzeźby Kozaka z mieczem w ręku, postaci wojowników i pękające kule armatnie na szczytach

Fasada od strony ul. Piwnej:

Wysunięte ośmiokątne wieżyczki, wolno stojąca studzienka ozdobiona kratą, postać Minerwy – bogini sztuki i rzemiosła, kamienne portale ozdobione herbami podtrzymywanymi przez lwy, pięć rynien zakończonych smoczymi głowami, postaci halabardników na szczycie budowli, ozdobna attyka

Źródła:

1. Katalog Zabytków Sztuki - miasto Gdańsk

2. Jacek Friedrich, Gdańskie zabytki architektury do końca XVIII w.

3. Andrzej Januszajtis, Z uśmiechem przez Gdańsk

4. Piotr Mazurek,  www.spacery.gdansk.pl

Bez mała dwa stulecia po bohaterskiej śmierci Arnolda Hechta, posesja przeszła w ręce kolejnego, wielkiego burmistrza miasta, Jana Speymanna. Nowy właściciel był typowym przedstawicielem człowieka renesansu, o bardzo wielu talentach i zainteresowaniach. Zajmował się handlem zbożem, ale też z pasją powiększał swoją kolekcję książek i zbroi, fascynowała go sztuka i architektura Włoch. Był pomysłodawcą postawienia w Gdańsku fontanny Neptuna i nadania fasadzie Dworu Artusa nowej oprawy architektonicznej. Jego przyjaźń z Abrahamem van den Block, szanowanym artystą rzeźbiarzem, zaowocowała powstaniem czarownej kamienicy, która zdobi Długi Targ. Gdańszczanie z pokolenia na pokolenie przekazują sobie wieść, jakoby obie jej fasady wykonane były we Florencji , a podczas transportu zatonęła ta piękniejsza. Podziwiając dzisiaj urodę Złotej Kamienicy, trudno jednak uwierzyć w prawdziwość tego podania.

Jan Speymann szczycił się znajomością artystów, naukowców, polityków, a nawet osoba króla nie była mu obca, był szanowanym obywatelem miasta, ale sam też szanował ludzi. W szczególny sposób uczcił pamięć swoich teściów Bahrów, którym ufundował nagrobek, jakiego dotąd gdańszczanie nie widzieli. Monumentalna tumba autorstwa znakomitego Abrahama van den Blocka do dzisiaj jest ozdobą Bazyliki Mariackiej.

Kiedy kamienica przeszła w ręce kolejnego wielkiego gdańskiego rodu, przestała funkcjonować używana do tego czasu nazwa kamienicy Speymanna. W 1786 r. stała się własnością rodziny Steffensów i równocześnie w świadomości gdańszczan zadomowiła się jako kamienica Steffensów . Jeden z przedstawicieli rodu, Franciszek, zapisał się w kartach historii Gdańska, dzięki ufundowaniu miastu parku sąsiadującego z Wielką Aleją Lipową (dzisiaj al. Zwycięstwa)

Działania wojsk radzieckich w marcu 1945 r. niemal unicestwiły kamienicę wpisaną przez wieki w krajobraz Długiego Targu. Szczęśliwie przetrwała znaczna część fasady. Cztery lata później kamienica była już częściowo odgruzowana i przystąpiono do jej odbudowy.  Po poważnych konfliktach w kadrze kierowniczej, charakterystycznych zresztą dla całego okresu odbudowy Głównego Miasta, w związku z wychyleniem ściany frontowej, podjęta została decyzja o wybudowaniu wewnętrznej ściany nośnej, do której została dociągnięta zagrożona fasada.

Po doprowadzeniu do stanu surowego, do pracy przystąpił anonimowy rzeźbiarz. Artysta zamieszkał w kamienicy, której licu, na podstawie zachowanych rysunków, mozolnie przywracał dawną urodę, a po dwóch latach zniknął, nie domagając się wynagrodzenia za mistrzowsko wykonaną pracę. Tymczasem gdańszczanie ochrzcili ją mianem Złotej Kamienicy.

W 1954 roku na ozdobną attykę powróciły figury czterech cnót kardynalnych – Roztropności, Sprawiedliwości, Męstwa i Umiarkowania, zrekonstruowane z betonu i oryginalnych odłamków. Bez mała pół wieku później, podczas rekonstrukcji zabytku, ich miejsce zajęły rzeźby wykonane z piaskowca, wydobytego pod Krakowem. Każda z postaci waży ok. 350 kg. Podczas zdejmowania z kamienicy wykonanych po wojnie figur okazało się, twarz Sprawiedliwości, pierwotnie wzorowana na rysach Speymanna, niezwykle przypomina Feliksa Dzierżyńskiego. Rzeźbiarz, wykonujący figury wzorował się na dostarczonych mu, archiwalnych rysunkach, ale o kim tak naprawdę myślał, wykonując swoje zadanie, tego nikt poza nim, nie wie …

Ważne daty:

1601 r. - nabycie parceli, na której stoi kamienica przez Jana Speymanna

1609 r. - zakończenie budowy obiektu

1618 r. - zakończenie prac rzeźbiarskich na fasadzie

1945 r. - zniszczenie kamienicy w wyniku działań wojennych

1954 r. - powojenna odbudowa

1990 r. - konserwacja przedproża

1991 r. - rekonstrukcja posągu wieńczącego szczyt dachu

2001 r. - renowacja zabytku

Architektura:

Przykład klasycyzującego nurtu manieryzmu niderlandzkiego

Budowniczowie:

Autor projektu - Abraham van den Block

Kierownik prac budowlanych - najprawdopodobniej Jan Strakowski

Prace rzeźbiarskie - Abraham van den Block, Jan Voigt z Rostocku

Przyciąga wzrok:

Ozdobna fasada wyróżnia się niezwykle bogatym wystrojem rzeźbiarskim i licznymi złoceniach. Duże, prostokątne okna otoczone są pionowymi pilastrami i poziomym belkowaniem, z którego wyrastają popiersia sławnych mężów znanych z historii, a których można rozszyfrować dzięki umieszczonym poniżej podpisom. Przestrzeń pod oknami wypełniają płaskorzeźby z batalistycznymi scenami, również ozdobione odpowiednią inskrypcją. Dwa, trzymane przez aniołka herby – Speymanna i jego żony Judyty z Bahrów, nie pozwalają zapomnieć, komu Gdańsk zawdzięcza posiadanie perełki, jaką stanowi Złota Kamienica. Ozdobną attykę uzupełniają posągi wyobrażające cztery cnoty kardynalne - Roztropność, Sprawiedliwość, Męstwo i Umiarkowanie, a ich boskie odpowiedniki Wiarę, Nadzieję i Miłość łatwo można odnaleźć w dolnej części kamienicy. Całości dopełnia spoglądająca ze szczytu postać Fortuny.

Źródła:

1. Katalog Zabytków Sztuki - miasto Gdańsk
2. Jacek Friedrich, Gdańskie zabytki architektury do końca XVIII w.
3. Andrzej Januszajtis, Z uśmiechem przez Gdańsk
4. Andrzej Januszajtis, artykuły prasowe

Zielona Brama

Poprzedniczką pałacowej w formie Zielonej Bramy, była wybudowana w XIV w. Brama Kogi. Ciężka i skromna budowla, usytuowana w sercu miasta, nie podobała się rajcom rządzącym Gdańskiem dwa stulecia później, toteż podjęli decyzję o jej rozebraniu i wzniesieniu piękniejszego obiektu.

Po zakończeniu budowy, panujący w tym czasie król Polski Zygmunt August, przypomniał gdańszczanom, o ich obowiązku wybudowania rodzinie królewskiej pałacu na terenie miasta. Powinność ta ciągnęła się za Gdańskiem od czasów króla Kazimierza Jagiellończyka, który wraz z nadaniem miastu szeregu przywilejów, zażyczył sobie również wybudowania królewskiej rezydencji. Gdańszczanie zaciekle bronili się, przed tą inwestycją, ponieważ nie byli zainteresowani gospodarskimi wizytami władców, które każdorazowo kosztowały miasto spore sumy pieniężne. Przebiegli gdańszczanie chętnie zgodzili się oddać bramę na potrzeby królewskie, bowiem piękny, ale zimny i wilgotny budynek, położony nad cuchnącymi wodami Motławy, nie zachęcał do długiego zamieszkiwania w nim. I rzeczywiście, przewidywania mieszkańców grodu sprawdziły się, bowiem tylko Ludwika Maria Gonzaga, w 1646 roku, skorzystała z tego locum. Obszerna sala na piętrze była więc przez lata wykorzystywana jedynie do urządzania biesiad, bali, przedstawień teatralnych i wszelkiego rodzaju imprez rodzinnych, bogatych mieszczan.

Hans Kramer, twórca Zielonej Bramy, zaledwie dziewięć lat po ukończeniu jej budowy, zginął na wałach Twierdzy Wisłoujście, która była oblegana przez wojska Stefana Batorego. Pozostawił po sobie sześcioro dzieci i nie miał okazji poznać przyszłego zięcia, znakomitego rzeźbiarza, Abrahama van den Blocka.

W 1880 r. brama przeszła w ręce Muzeum Przyrodniczego, które przyciągało zwiedzających drugą, pod względem wielkości, kolekcją bursztynu.

Pierwotnie brama miała trzy przeloty, a w miejscu dzisiejszego północnego przejścia, przez ponad trzysta lat, funkcjonowała potrzebna miastu waga miejska.

II wojna światowa nie oszczędziła zabytku, ale natychmiast przystąpiono do jej odbudowy. „Wejście i klatka schodowa znajdują się w bramie po prawej stronie. Kiedy się wchodzi z zewnątrz, widoczne jest sklepienie krzyżowe wykonane z cegły i otynkowane. Tymczasem nad wyższymi podestami na klatce schodowej była żelbetowa belka; widocznie kiedyś robiono remont, który wykonano sposobem nowoczesnym. Ponieważ budynek jest zabytkowy, należało tę belkę ukryć. Wziąłem dwóch murarzy, kazałem im zaopatrzyć się w długie zbrojeniowe pręty, które wygięli na kształt żeber sklepienia krzyżowego. Po umocowaniu tych prętów w murze powierzchnię między 'żebrami' połączyli prętami o przekroju ośmiu milimetrów, po czym położyli papier z opakowania cementu i wszystko otynkowali. W ten sposób powstało sklepienie takie, jak na dole. Pomyślałem sobie wówczas -Kiedyś, przy kolejnym remoncie, wyjdzie na jaw, że to tylko dekoracja " – pisze w książce „Wspomnienia z odbudowy Głównego Miasta” inż. arch. Michał Bojakowski.

Po odbudowie w jej wnętrzach przez wiele lat miały siedzibę Pracownie Konserwacji Zabytków.

23 stycznia 2002 r. runął jeden z filarów podtrzymujących strop bramy. Upływ czasu sprawił, że pod wpływem zanieczyszczenia środowiska, zaprawa wapienna w trzywarstwowej podmurówce zamieniła się w piasek i według komisji badającej przyczynę katastrofy, była ona nieunikniona. Szczęśliwie nie doszło do ofiar w ludziach.

Pod koniec 2002 r. zakończył się gruntowny remont, a od tego czasu brama jest Oddziałem Muzeum Narodowego w Gdańsku, mieści też biuro byłego prezydenta Lecha Wałęsy.

Ważne daty:

1564 - 1568 r. - budowa obiektu

1883 r. - przebicie czwartego przelotu

1880 - 1939 r. - siedziba Muzeum Przyrodniczego

2001 - 2002 r. - gruntowna renowacja

Styl:

Obiekt zbudowany z czerwonej cegły holenderki, w stylu łączącym elementy renesansu włoskiego i niderlandzkiego

Budowniczowie:

Autor projektu - nieznany

Kierownicy budowy - Regnier z Amsterdamu i Hans Kramer

Przyciąga wzrok:

Cztery przeloty z umieszczonymi nad nimi herbami Prus Królewskich, Rzeczpospolitej, Gdańska i Hohenzollernów.

Bogato zdobione szczyty zwieńczone posągami.

Ogromne okna przedzielone pilastrami.

Wystrój rzeźbiarski w dolnej części zabytku.

Źródła:

"Gdańskie zabytki architektury do końca XVIII w." - Jacek Friedrich,

"Katalog zabytków sztuki. Gdańsk" - pod redakcją Barbary Roll i Iwony Strzeleckiej

"Wspomnienia z odbudowy Głównego Miasta" - pod redakcją Izabelli Trojanowskiej

"Miasto tysiąca tajemnic" - Jerzy Samp