Gdynia Chylonia widziana ze Świętej Góry

Chylonia a Gdynia. Chylonia – to największa pod względem liczby mieszkańców dzielnica Gdyni (pod względem obszaru największe jest Chwarzno) – zamieszkuje ją ok. 25.600 osób (stan na 2010 r.). Chylonia została przyłączona do Gdyni 30.04.1930 r. Jednak na przełomie XIX i XX w. to Chylonia była wsią o większym znaczeniu od Gdyni. Wieś była zamożna, z własnymi tradycjami. Chylonianie nazywali mieszkańców Gdyni „szade klóski” (2), co oznaczało biedaków jedzących tylko kartoflane kluski.

Kościół w Chyloni prawdopodobnie zbudowano w XIV w., samodzielna parafia powstała w 1915 r., w Gdyni kościół zbudowano dopiero w 1924 r., a parafię erygowano w 1926 r. W Chyloni pierwsza szkoła powstała w 1819 r., a w Gdyni 17 lat później (o 2 lata wcześniej niż w Chyloni szkoła powstała na Oksywiu). Pierwsza stacja kolejowa na terenie Gdyni powstała w Chyloni w 1870 r. (w Małym Kacku stacja powstała 2 lata, a w Gdyni – 24 lat później). Wraz z powstaniem stacji kolejowej w Chyloni powstała ekspedycja pocztowa (01.09.1870 r.), która obsługiwała m.in. Zagórze, Cisowę, Grabówek, Gdynię i Oksywie (3), w Gdyni agencja pocztowa powstała 12 lat później (pierwszy pocztowy posterunek dyżurujący na terenie współczesnej Gdyni powstał w Małym Kacku). Jeszcze bezpośrednio po I wojnie światowej agencję pocztową w Gdyni z dniem 17.02.1920 podporządkowano pod pocztowy urząd obrachunkowy w Chyloni (4). Gdynia podlegała pod Chylonię, nie tylko pod względem pocztowym, ale także w zakresie podziałów administracyjnych.

W 1872 r. władze pruskie wprowadziły ordynacją powiatową tworząc obwody z naczelnikiem obwodu t.j. wójtem na czele, jako szczebel pośredni między gminą a powiatem. Dwa lata później utworzono urzędy stanu cywilnego, które zwykle miały siedzibę tam, gdzie obwody. Do obwodu chylońskiego oprócz Chyloni z Dworcem, Lipowymi Błotami i Chylońską Piłą, należały również Bernarda, Pustki Chylońskie, Demptowo, Maszewo, Niegotowo, Nadleśnictwo Chylonia, Cisowa, Pustki Cisowskie, Gdynia, Grabówek, Święty Jan i Kamienna Góra. Zdarzało się jednak, że obwód chyloński i urząd stanu cywilnego miewał siedzibę poza Chylonią np. na Kamiennej Górze, gdy wójtem był Franz Randt lub w Gdyni, kiedy urząd zajmował Karl Düsterwald (5).  Chylonia wcale nie była zainteresowana przyłączeniem do Gdyni. W dniu 14.10.1927 r. na zebraniu Rady Gminnej Chyloni jednogłośnie podjęto uchwałę o nie przystąpieniu do miasta Gdyni.

„Od głosowania nikt się nie wstrzymał. Przeciw uchwale nie głosował. Rada Gminna, motywuje uchwałę swoją tym, że Gdynia ma chwilowo pod dostatkiem terenu na zabudowę i Chylonia jako jednostka samorządowa jest w stanie utrzymać się o własnych siłach i przez przyłączenie do Gdyni powstałyby dla Chyloni dotkliwe ciężary i utrudnienia pod względem administracyjnym”

Podpisali sołtys Antoni Jasiński, 3 ławników oraz 13 członków Rady. Jednak rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 29.04.1930 r. o rozszerzeniu granic miasta Gdyni (Dz.U. Nr 34 poz. 277), Chylonia  została zniesiona jako gmina i włączona do miasta Gdyni.

„...Stąd dalej wzdłuż doliny Gdynia się rozrasta,
Wcielając bliskie wioski do obrębu miasta,
Pochłonięty Grabówek, Chylonia wcielona,
Do Cisowej, Zagórza wyciąga ramiona
Naszej, szybko rosnącej, nadmorskiej stolicy,
Która wpełza na piękne wzgórza okolicy
I zajęła willami Witomińskie szczyty..”
(Grzegorz Winogrodzki „Gdynia”) (6)

Gdynia Leszczynki SKM

Przystanek ten znajduje się w najstarszej części Chyloni. Siedlisko wsi znajdowało się w rejonie dzisiejszych ulic: Chylońskiej, św. Mikołaja, Opata Hackiego, Młyńskiej. Budowa linii kolejowej Gdańsk – Szczecin odcięła wschodnią część siedliska wsi. Pierwszą stację kolejową na terenie Gdyni wybudowano w Chyloni, ale w oddaleniu o ok. 1,5 km. od ówczesnego centrum wsi. Szybka Kolej Miejska do Chyloni dotarła 15.01.1956 r., jednak przystanek SKM Gdynia Leszczynki został otwarty, w związku ze wzrostem liczby mieszkańców, na przełomie 1973/74 (7). Pierwotnie miał on nosić nazwę „Wiejska” (podobnie jak przystanek SKM Gdańsk Żabianka miał nosić nazwę „Bitwy pod Oliwą”).

Elektrowozownia (stacja postojowa)

Elektrowozownia została wybudowana w latach 1951-53 dla potrzeb SKM. Odcinek między stacją Gdynia, a nowym zapleczem pozbawiony był sieci trakcyjnej, brak też było zasilania na terenie samej lokomotywowni. Do przeciągania składów oraz do manewrów używano parowozów. Stan taki trwał do początków 1955 r. W nieprzelotowej hali naprawczej znajdowały się cztery tory o długości 70 m. z kanałami rewizyjnymi. Do roku 1976 r. obsługiwano tabor SKM pochodzący z reparacji wojennych z berlińskiego metra. Rozpoczęcie eksploatacji taboru serii EN57 spowodowało kolejne problemy z ich obrządzaniem – składy te były dłuższe od poprzednich i konieczne było wykonywanie skomplikowanych manewrów, m.in. trzeba było te składy rozłączać. W 1972 r. PKP podjęło decyzję o budowie nowej lokomotywowni i stacji postojowej dla elektrycznych zespołów trakcyjnych. Wówczas z rozmachem zaplanowano obiekt w Gdyni Cisowej przystosowany do obsługi niemal 300 e.z.t. Po przeniesieniu lokomotywki z Chyloni na Cisową, teren należał do innych jednostek organizacyjnych PKP (Wagonowni, Zakładu Taboru), a potem spółek przewozowych.

Położenie geograficzne

Chylonia położona jest w Pradolinie Kaszubskiej nad Chylonką stanowiącą dopływ Potoku Chylońskiego. Przez Chylonię przebiegał ważny trakt komunikacyjny. Obecnie Chylonia graniczy z innymi dzielnicami Gdyni: Cisową, Pustkami Cisowskimi, Demptowem, Leszczynkami oraz Pogórzem. Część Chyloni położona jest na terenie Trójmiejskiego Parku Krajobrazowego.

Historia

W pobliżu Chyloni odkryto kurhany z II w. p.n.e. Odkrywane były także groby skrzynkowe, popielice twarzowe (8). Najstarszy zapis dotyczący Chyloni zawarty jest w dokumencie wystawionym przez księcia pomorskiego Świętopełka z 1259 r. Jednakże mowa tym jest nie o miejscowości, lecz potoku „Kilona”, który stanowił granicę dóbr klasztoru norbertanek z Żukowa (przypomnę, iż pierwsza wzmianka o Gdyni pochodzi z 1253 r.) (9). W 1308 r. Krzyżacy zdobyli Gdańsk i okoliczne tereny. Nie jest znana dokładna data lokacji Chyloni – ponieważ zginął dokument lokacyjny. Lokacja nastąpiła, gdy urząd komtura gdańskiego sprawował Henryk von Rechter, a zatem zapewne w latach 1348-51 (10). W dokumencie 11.11.1351 r. Henryk von Rechter, stwierdził, iż będąc komturem gdańskim nadał Hansowi Kluckow wieś, którą nazwał na swoją cześć Heynrichsdorf oraz urząd dziedzicznego sołtysa z obowiązkiem zasiedlenia wsi. Osadnikom nadano 30 łanów chełmińskich (czyli ok. 504 ha). Hans Kluckow otrzymał co dziesiąty łan, łąkę, trzecią część dochodów z prawa sądowniczego, prawo połowu dorszy w morzu na własny użytek, a także prawo wybudowania młyna, z którego mógł pobierać czynsz (z czasem jednak czynsz z młyna przejął Zakon). We wsi miała też powstać karczma (11). Nadanie zapewne dotyczyło terenu przeznaczonego pod uprawę, a do wsi prawdopodobnie należały także obszary leśne.

Chylonia, podobne jak inne wsie położone w okolicy Gdańska, w granicach, których znajdowały się większe obszary leśne podlegały bezpośrednio pod Gdański Urząd Leśny (w odróżnieniu od pozostałych wsi podlegających władzom okręgowym) (12). Najprawdopodobniej wieś została założona na surowym korzeniu, o czym świadczy dziesięcioletnia wolnizna, po tym okresie mieszkańcy Chyloni byli zobowiązani do uiszczania czynszu w dzień św. Marcina (czyli 11 listopada) na rzecz Zakonu i biskupa kujawskiego (13). Siedlisko wsi usytuowano miejscu, w którym główny szlak komunikacyjny z Gdańska do Pucka przekraczał Chylonkę. Niwę siedliskową rozmieszczono po obu stronach Chylonki, opierając ją krótszym, zachodnim bokiem o główny szlak komunikacyjny. Siedlisku nadano regularny układ. Rozplanowanie lokacyjne okazało się bardzo trwałe – jego wyraźne ślady odczytać można było jeszcze na planach XIX-wiecznych. Wspomniana nazwa Heynrichsdorf szybko zatarła się i używano następujących wersji nazwy Chylonia: Kilau lub Hylaw (dokument wystawiony 30.05.1362 r. przez biskupa Maciej z Gołańczy), Kilowo, Kielia, Chiloua, Kylow (14), Hylonna (15), Chilona (XVII). Od tej ostatniej pochodzi zniemczone Kielau. Zdaniem językoznawców nazwa „Chylonia” pochodzi od popularnej na Pomorzu nazwy osobowej „Chyła”, która wywodzi się od czasownika chylić się (16). Informacje na temat Chyloni w czasach krzyżackich zawarte są w dokumentach skarbowych i wojskowych. Sołtys chyloński miał się stawić zbrojnie na koniu na letnią wyprawę wojenną w 1400 r., w czym musiał mu pomóc sołtys z Cisowej, ponadto – prawdopodobnie na te samą wyprawę – Chylonia wspólnie z Cisową, miały wystawić trzech ludzi (czeladź) do służby obozowej. Z danych skarbowych z pocz. XV w. wynika, że wszystkie łany były zasiedlone, a we wsi był młyn (jest on wymieniany m.in. w krzyżackiej księdze czynszowej z 1415 r.) (17).

Po zakończeniu wojny trzynastoletniej, czyli po drugim pokoju toruńskim (19.10.1466 r.) Pomorze wróciło do Rzeczpospolitej, a Chylonia weszła w skład powiatu puckiego (18) i przeszła na własność skarbu królewskiego. Wsie królewskie były wydzierżawiono osobom zasłużonym i bogatym. Pierwszym znanym tenutariuszem (dzierżawcą) Chyloni był chorąży gdański Mikołaj Wulkowski (XV w.). Następnie wieś dzierżawili Krokowscy (XIV/XV w.), Sokołowscy z Wrzący (w Wielkopolsce), Jerzy Konopacki (XVI w.), Jerzy Hein (XVII w.), Daniel Ernest Cyremberg (XVII w.). Najlepszy pod względem gospodarczym dla wsi wiek XVI, kiedy to użytkowano cały areał uprawny (19). W tym czasie we wsi znajdowały się dwa młyny zbożowe (20). W czasie wojen szwedzkich Chylonia została bardzo zniszczona. Nie było już dziedziczne sołtysa, a funkcję tę sprawował doraźnie jeden z chłopów (21). Ponownie Chylonia była w posiadaniu Krokowskich (XVII w.), a następnie Radziwiłłów, Sobieskich (królewiczowie: najpierw Aleksander, a później Jakub), Przebendowskich (pułkownik i kasztelan Jakub, a potem chorąży pomorski i generał porucznik wojsk koronnych Józef Antoni). W XVII i XVIII w. siedlisko wsi pustoszało, a leżącą odłogiem ziemię włączano do nowo założonego folwarku w sąsiedniej Cisowej. Do folwarku przyłączano również nowe, nie użytkowane dotąd rolnicze tereny, pozyskiwane drogą karczunków. Na wyrębach powstały wówczas jednodworcze osiedla rozproszone, jak Bernarda, Leszczynki, Demptowo, Marszewo i Janowo. Oddalone one były znacznie od siedliska, tworząc wyspowe enklawy śródleśne. Częściowo osiedla te znalazły się pod koniec XVIII w. poza granicami wsi, kiedy to obszerne kompleksy leśne Chyloni wyłączono z jej obrębu, tworząc Rewir Leśny Chylonia (jednak w XIX w. i XX w. część tych osiedli z powrotem została włączona do Chyloni) (22).

Po I rozbiorze Chylonia znalazła się w Królestwie Pruskim, w prowincji Prusy Zachodnie, w powiecie tczewskim i podlegała pod Urząd Ziemski w Mostach (23). Po śmierci Augusta Przebendowskiego w 1808 r. folwark chyloński został rozparcelowany na działki chłopskie. Formalne nadanie własności nastąpiło 22.10.1824 r. (24). W Chyloni nie funkcjonowało dziedziczne sołectwo, tutejszych sołtysów wybierano wśród gburów. Wybrana osoba składała uroczystą przysięgę (25). W tym czasie zabudowa Chyloni wykroczyła poza średniowieczne ramy i zaczęła się rozwijać wzdłuż obecnych ul. Chylońskiej i ul. Wiejskiej (26). W 1885 r. w Chyloni powstało Towarzystwo Czytelni Ludowych, którego celem było szerzenie oświaty wśród ludności polskiej. Pierwszym bibliotekarzem był Antoni Bigot (27). Po reformie powiatowej w 1887 r. Chylonia znalazła się w powiecie wejherowskim (28). W grudniu 1918 r. powołano w Chyloni Polską Radę Ludową. Jej prezesem został ks. Aleksy Lesiński, a sekretarzem Leon Jasiński, w jej skład weszli także Topik i Simon, zaś aktywnymi działaczami byli Adam i Antoni Jasińscy – ojciec i brat Leona (29). Choć I wojna światowa zakończyła się w 1918 r., to ustalanie granic i przejmowanie władzy przez polską administrację następowało stopniowo. W 1930 r., jak już wspomniano wyżej, Chylonia została włączona do Gdyni. W okresie międzywojennym zabudowa Chyloni zaczęła mieć charakter miejski – rozplanowano sieć ulic oraz określono zasady zabudowy, wybudowano kilka kamienic oraz gmachy użyteczności publicznej (szkołę i pocztę). W latach PRL Chylonia została sprowadzona do roli sypialni i stała się szarą dzielnicą. W latach 1960-70 na wywłaszczonych gruntach Gdyńska Spółdzielnia Mieszkaniowa zbudowała kilkadziesiąt bloków i wieżowców. Pozytywne zmiany w dzielnicy rozpoczęły się w latach 90-tych XX w.

Relacja z wycieczki po Gdyni Chyloni

Autor: Adam Bastian

Źródła:

1 www.gdynia.pl
2 Obertyński Edward, Gawędy o starej Gdyni, Gdynia 1987 r., s. 17.
3 Hejmowski Klemens, Historia poczty w Gdyni 1772-1920, Rocznik Gdyński, Nr 3, 1980-82, s. 55.
4 Hejmowski Klemens, Historia poczty w Gdyni 1920-39, Rocznik Gdyński, Nr 4, 1983, s. 50; Ostrowski Bohdan, Gdyński dzielnice – Chylonia, Rocznik Gdyński Nr 8, 1987/88, s 95.
5 Rembalski Tomasz, Gdynia i jej dzielnice przed powstaniem miasta (XIII-XX wiek), Gdynia 2011, s. 33.
6 Ostrowski Bohdan, Gdyński dzielnice – Chylonia, Rocznik Gdyński Nr 8, 1987/88, s. 91.
7 Albin Spychalski podaje datę 29.12.1973 r. (Gdyński węzeł kolejowy, Rocznik Gdyński Nr 4, 1983 r., s. 39.), natomiast data 01.01.1974 r. podana jest na stronie www.kolej.one.pl/index.php?dzial=stacje&id=2804&okno=historia
8 Przewodnik po zabytkach Chyloni, Robert Hirsch (red.), Gdynia 2007 r., s. 1.
9 Ostrowski Bohdan, Gdyński dzielnice – Chylonia, Rocznik Gdyński Nr 8, 1987/88., s. 84-85.
10 Tomasz Rembalski uważa, że nie są znane dokładne daty pełnienia urzędu przez Henryka von Rechtera – zaczął on pełnić urząd przed 25.05.1348 r., a zakończył przed 11.11.1351 r. (Dzieje osadnictwa na terenie współczesnych gmin Gdynia i Kosakowo od XIII do XV wieku, Gdynia 2006 r., s. 71), natomiast Iwona Schlass pisze, że w/w prawdopodobnie był komturem gdańskim od 25.05.1348 r. do 15.05.1350 r. (Historia Chyloni i Cisowej do lat trzydziestych XX wieku, (w:) Wędrówki po dziejach Gdyni, Gdynia 2004 r., s. 26).
11 Rembalski Tomasz, Dzieje osadnictwa na terenie współczesnych gmin Gdynia i Kosakowo od XIII do XV wieku, Gdynia 2006 r., s. 72.
12 Sołtysik Maria, Historyczne podziały terytorialne na obszaru leżącego w granicach administracyjnych miasta Gdyni, Rocznik Gdański z. 2 z 1984 r., s. 23.
13 Rembalski Tomasz, Dzieje osadnictwa na terenie współczesnych gmin Gdynia i Kosakowo od XIII do XV wieku, Gdynia 2006 r., s. 73.
14 Rembalski Tomasz, Dzieje osadnictwa na terenie współczesnych gmin Gdynia i Kosakowo od XIII do XV wieku, Gdynia 2006 r., s. 73-75.
15 Rembalski Tomasz, Gdynia i jej dzielnice przed powstaniem miasta (XIII-XX wiek), Gdynia 2011 r., s. 27.
16 Małkowski Kazimierz, Bedeker gdyński, Gdańsk 1995 r., s. 46.
17 Rembalski Tomasz, Dzieje osadnictwa na terenie współczesnych gmin Gdynia i Kosakowo od XIII do XV wieku, Gdynia 2006 r., s. 74-75.
18 Sołtysik Maria, Historyczne podziały terytorialne na obszaru leżącego w granicach administracyjnych miasta Gdyni, Rocznik Gdański z. 2 z 1984 r., s. 26.
19 Sołtysik Maria, Gdynia miasto dwudziestolecia międzywojennego. Urbanistyka i architektura, Warszawa 1993 r., s. 262.
20 Rembalski Tomasz, Gdynia i jej dzielnice przed powstaniem miasta (XIII-XX wiek), Gdynia 2011 r., s. 27.
21 Rembalski Tomasz, Zanim powstało miasto. Zarys dziejów Gdyni i jej dzielnic od XIII do XX wieku, Gdynia 2005 r., s. 14.
22 Sołtysik Maria, Gdynia miasto dwudziestolecia międzywojennego. Urbanistyka i architektura, Warszawa 1993 r., s. 262.
23 Sołtysik Maria, Historyczne podziały terytorialne na obszaru leżącego w granicach administracyjnych miasta Gdyni, Rocznik Gdański z. 2 z 1984 r., s. 27.
24 Rembalski Tomasz, Gdynia i jej dzielnice przed powstaniem miasta (XIII-XX wiek), Gdynia 2011 r., s. 30.
25 Rembalski Tomasz, Gdynia i jej dzielnice przed powstaniem miasta (XIII-XX wiek), Gdynia 2011 r., s. 30.
26 Sołtysik Maria, Gdynia miasto dwudziestolecia międzywojennego. Urbanistyka i architektura, Warszawa 1993 r., s. 262.
27 Rembalski Tomasz, Gdynia i jej dzielnice przed powstaniem miasta (XIII-XX wiek), Gdynia 2011 r., s. 33.
28 Sołtysik Maria, Historyczne podziały terytorialne na obszaru leżącego w granicach administracyjnych miasta Gdyni, Rocznik Gdański z. 2 z 1984 r., s. 27.
29 Rembalski Tomasz, Gdynia i jej dzielnice przed powstaniem miasta (XIII-XX wiek), Gdynia 2011 r., s. 35.

Fot. Dariusz Wenta

W mroźny sobotni poranek na zbiórkę – na znajdującym się niemal w centrum średniowiecznej Chyloni – przystanku SKM Gdynia Leszczynki stawia się liczne grono turystów, nie tylko z organizujących wycieczkę Bąbelków, ale także z Koła nr 35 przy Marynarce Wojennej, z Oddziału Morskiego w Gdyni, a także inne osoby.

Na początku było „zbombardowanie” informacjami, nazwiskami, datami… Ups.. Było tego trochę za dużo. Ale chyba wybaczycie debiutantowi? Myślę jednak, że z powtarzanych informacji coś w pamięci uczestników zostało:

• Chylonia została założona wczasach krzyżackich (podziwiać mogliśmy gotycką ścianę starego prezbiterium kościoła św. Mikołaja),

•  Chylonia była niegdyś wsią o większym znaczeniu niż Gdynia (kościół, kolej, poczta, szkoła, administracja), stąd dziwić się nie należy, że wcale do Gdyni nie chciała być przyłączona,

• w Chyloni był, jest i pewnie będzie żywy kult św. Mikołaja (kościół, Święta Góra, kapliczka),

•  w Chyloni zobaczyć możemy budynki z przełomu XIX/XX w., a także kamienice i obiekty użyteczności publicznej z lat 30-tych XX w., a nie tylko zabudowę z lat 60-tych i 70-tych XX w.

Ze szczegółowymi wiadomościami będzie się można zapoznać na stronie www.babelki.pl, gdzie za kilka dni umieszczony będzie 12-stronicowy materiał, który sporządziłem przygotowując się do wyprawy.

Położenie geograficzne Chyloni – przetestowaliśmy w praktyce: zaczęliśmy od Pradoliny Kaszubskiej, kilka razy przekraczaliśmy Chylonkę, wędrowaliśmy również po skraju Wysoczyzny Gdańskiej. Wspinając się leśnymi dróżkami Trójmiejskiego Parku Krajobrazowego dotarliśmy na Świętą Górę.
Zwiedziliśmy też Gdyńskie Muzeum Motoryzacji, gdzie mogliśmy podziwiać lśniące motoryzacyjne cacka, eksponowane w stylu okresu międzywojennego.
Zobaczyliśmy przeszłość i teraźniejszość Chyloni. Żywię nadzieję, iż – tak, jak napisano na iBedekerze.pl w zapowiedzi wycieczki – udało mi się przekonać uczestników spaceru, że:

 Chylonia da się lubić!

Serdecznie dziękuję wszystkim za przebycie, wspólną wędrówkę, za cierpliwość. Brawa zwłaszcza dla tych, którzy dotrwali do końca! Jako, że był to „mój pierwszy raz” – w kategorii wycieczka ogólnodostępna, chętnie poznam Państwo uwagi: co się podobało, co wymaga poprawy, a może nasunęły się Państwu też inne sugestie.
Uwagi proszę przesyłać na e-mail chylonides@o2.pl.

Autor: Adam Bastian

Mocny mróz nie przeszkodził gdańszczanom we wzięciu udziału w spacerach. Pod pomnikiem Jana Heweliusza, przy którym zaczynały się wędrówki, pojawiło się w sumie ponad sto pięćdziesiąt osób, chętnych do wspólnego spacerowania z astronomem i jego żoną. Kostiumowy spacer wzbudzał zainteresowanie również przechodniów, którzy nierzadko dołączali się do zwiedzających. Obecność podczas ostatniego spaceru grupy rekonstrukcyjnej Garnison Danzig, zajmującej się odtwarzaniem postaci historycznych związanych z twierdzą gdańską w XVIII i XIX wieku, dodało wydarzeniu szczególnego smaczku. Że inna epoka? Nikomu to nie wadziło;)

Click here to view the embedded video.

Ze względu na pogodę i szczupłość czasu, spacery nie wyczerpały tematu. Z założenia miały służyć jedynie wskazaniu miejsc związanych z Janem Heweliuszem i zachęceniu uczestników do samodzielnego pogłębiania wiedzy.

Podczas każdej z wycieczek można było wylosować nagrody ufundowane przez Miasto Gdańsk -  "Legendy dawnego Gdańska" Andrzeja Januszajtisa, "Wędrując po niebie z Janem Heweliuszem" Anny Czerwińskiej-Rydel oraz komplet gdańskich podstawek pod kubki/kufle. Każde dziecko uczestniczące w spacerach zostało obdarowane książeczką "Zbiór Jana Heweliusza", które przekazała firma Prywatna Promocja Trójmiasta.

Serdecznie dziękuję tym z Państwa, którzy razem z nami wędrowali po Gdańsku w tę mroźną niedzielę. Mamy nadzieję, że było to czas pożytecznie i miło spędzony;)
Kiedy odbędzie się następny spacer? Tego nie wiem. Wszystko w rękach sponsorów...

[Pokaż jako pokaz slajdów]

Gdańskie Miniatury to projekt edukacyjny, zainicjowany przez miejską instytucję kultury - Gdańsk 2016. Skierowany jest do uczniów gdańskich szkół, którzy podczas spacerów z licencjonowanym przewodnikiem poznają legendy związane z Gdańskiem. Merytorycznym przygotowaniem tras spaceru zajmuje się historyk Krzysztof Murawski, o szatę graficzną mapek dba Agata Graban, a w roli cicerone występuje Ewa Czerwińska. Raz w miesiącu odbywa się cykl trzech godzinnych spacerów połączonych z grą miejską.

Click here to view the embedded video.

Mnogość legend związanych z Głównym Miastem sprawiła, że styczniowe zwiedzanie było nieco dłuższe niż zazwyczaj i ograniczyło się do dwóch grup. Młodzież spotkała się u stóp Wieży Więziennej, przy której usłyszała o roli tej budowli na przestrzeni wieków. Dzisiaj, mieści się w niej Muzeum Bursztynu, ale przed wiekami była miejscem kaźni. Było to pretekstem do przedstawieniu zgromadzonym osobom aspektu praw człowieka. W 1989 roku Polska podpisała międzynarodową umowę zabraniająca torturowania ludzi, a od 1945 roku dzień 18 czerwca jest poświęcony ofiarom męczeństwa.

Spacer rozpoczęty nieco ponurym akcentem wiódł przez Targ Drzewny, ul. Piwną, kolejnymi Groblami do ul. U Furty, gdzie młodzież poznała historię dwojga staruszków, których figury zdobią portal wejściowy do kamienicy. Opowieść o pięknej fasadzie Złotej Kamienicy zakończyła mocno mroźny spacer naznaczony kajdanami, ściętą głową Kozaka, kasztankiem wyglądającym z okna na strychu i rzeźbami wykonanymi przez włoskich mistrzów.

Ze względu na ferie zimowe, w lutym spacer z cyklu Gdańskie Miniatury nie odbędzie się, ale już w marcu na dzieci i młodzież czeka kolejna porcja legend i przygody.

O spacerze pisze Julia Kalinowska z Gimnazjum nr 33
O spacerze pisze Marta Dworakowska z Gimnazjum nr 19

Firmy, instytucje i osoby prywatne zainteresowane sponsorowaniem spacerów dla dzieci i młodzieży z gdańskich szkół prosimy o kontakt: Anna Urbańczyk - anna.urbanczyk@gdansk2016.eu, Ewa Kowalska - sikorzanka@gmail.com

Gdańsk 2016 mieszkańcom Gdańska

[Pokaż jako pokaz slajdów]

Wszyscy spotkaliśmy się przed Złotą Bramą. Tam dostaliśmy karty z zagadkami oraz kartki, na których każdy napisał swoje imię i nazwisko, by móc później uczestniczyć w losowaniu nagród, ufundowanych przez „Szafę Gdańską” i Miasto Gdańsk.

Pani przewodniczka bardzo ciekawie opowiadała o historii naszego miasta. Dużo dowiedzieliśmy się o życiu dawnych gdańszczan m.in. o Janie Heweliuszu, którego 400. rocznicę urodzin obchodziliśmy w zeszłym roku. Również poznaliśmy ciekawostki z życia królów panujących w Polsce,  na przykład  o Janie III Sobieskim.

Pierwszym miejscem do którego się udaliśmy była Wieża Więzienna wraz z Katownią. Następnie poszliśmy na Targ Węglowy, gdzie na ścianie Wielkiej Zbrojowni stoi figura mężczyzny w rzymskim stroju. Kolejnym przystankiem była Kamienica Czerwony Rumak. Nazwa jej wzięła się od tego, że z górnego okna kamienicy wystawała głowa konia o nazwie Kasztanek. Wszyscy byli bardzo zaskoczeni tym, jak on się tam dostał. Następnym punktem programu była szkoła parafialna, w której uczyli się Jakub i Anna. Ich figurki można zobaczyć na barokowym portalu dawnego domu opieki szpitala św. Ducha przy ul. U Furty. Ostatnim przystankiem była Złota Kamienica, która nazwę swą zawdzięcza bogatym, złotym zdobieniom widocznym na fasadzie budynku.

Pomimo panującego mrozu wszyscy byli bardzo zadowoleni. Po 1,5 godzinnym spacerze poszliśmy do siedziby współorganizatora spaceru miejskiej instytucji kultury - Gdańsk 2016 - na ciepłą herbatę, która od razu nas rozgrzała.

Uważam, że taka ciekawa lekcja historii przydałaby się każdemu. Dzięki niej dowiedzieliśmy się naprawdę wielu interesujących informacji, które w przyszłości możemy wykorzystać nawet w trakcie rodzinnego spaceru. Wycieczka "Gdańskie Miniatury", mimo niesprzyjającej aury okazała się być bardzo udaną.

Autor: Marta Dworakowska, Gimnazjum Nr 19, klasa III b

O Gdańskich Miniaturach Julia Kalinowska

Pod pomnikiem Jana Heweliusza przywitają Państwa przewodnicy odziani w stroje z epoki i wspólnie wyruszymy w miejsca związane z życiem astronoma. Usłyszymy opowieści o obserwatorium, wizytach królów i wydanych dziełach, ale także o "hodowli cytryn", hebanowej szkatułce, piwie czy papudze. Bez mała godzinny spacer zakończy się pod kościołem św. Katarzyny, w którym astronom został pochowany.

Kończący się "Rok Jana Heweliusza" został ustanowiony z okazji czterechsetnej rocznicy urodzin Wielkiego Gdańszczanina, który przyszedł na świat 28 stycznia 1611 r., a zmarł również 28 stycznia w wieku 76 lat.
Gospodarzem obchodów obchodów Roku Heweliusza jest Miasto Gdańsk, a partnerami Grupa LOTOS, Grupa Energa i Elektrociepłownie Wybrzeże SA.

Spacery rozpoczynać się będą w niedzielę 29 stycznia o godz. 12, 13 i 14.00 pod pomnikiem Jana Heweliusza. Zapraszamy wszystkich chętnych. Nie prowadzę zapisów, ale miło mi będzie, jeśli dla celów "statystycznych" odnotujecie Państwo w komentarzu pod tekstem chęć wzięcia udziału w spacerze - z podaniem godziny.
Tradycyjnie proszę o zabranie ze sobą wizytówek/karteczek z nazwiskami - mogą się przydać:)

Przewodnik po Gdańsku dla dzieci

Spotkanie z przewodnikiem zaplanowane było pomiędzy Złotą Bramą a Wieżą Więzienną. Po omówieniu spraw organizacyjnych dostaliśmy kartki z zagadkami do rozwiązania związanymi z czekającym nas spacerem. Pomyślałam, że może czekać nas świetna zabawa.

Pierwszym zwiedzanym obiektem okazała się Katownia. Następnie wysłuchaliśmy opowiadania o Targu Węglowym oraz Wielkiej Zbrojowni. Podziwialiśmy wspaniałą kamienicę Czerwony Rumak. Wysłuchaliśmy też smutnej historii Jakuba i Anny, postaci, których figury można zobaczyć w portalu dawnego szpitala Świętego Ducha. Ostatnim punktem wycieczki była Złota Kamienica na Długim Targu, przy której ustawiliśmy się do pamiątkowego zdjęcia.

Mróz nas nie rozpieszczał, więc z przyjemnością weszliśmy do siedziby współorganizatora spaceru - miejskiej instytucji kultury - Gdańsk 2016, gdzie poczęstowano nas gorącą herbatą. Ogrzani udaliśmy się na przystanek autobusowy i wróciliśmy pod szkołę.

Uważam, że ten spacer był dla nas bardzo pożyteczny. Dowiedzieliśmy się wielu ciekawostek, których pewnie nigdy sami byśmy nie odkryli. Na pewno wykorzystamy tę wiedzę do nauki w szkole. Wycieczkę zaliczyliśmy do udanych.

Autor: Julia Kalinowska, Gimnazjum nr 33 w Gdańsku Osowej, klasa I b 

Nieprzewidziana "atrakcja" spaceru

Gdańskie Miniatury zdobywają coraz większą sympatię dzieci i młodzieży szkolnej. Od trzech lat Gdańsk 2016 realizuje projekt edukacyjny skierowany do szkół, który łączy naukę z przyjemnością, proponując uczennicom i uczniom poznawanie i odkrywanie miasta podczas spacerów z licencjonowanym przewodnikiem turystycznym. Od kilku miesięcy do organizacji wędrówek włączył się iBedeker oraz przewodniczka Ewa Czerwińska. Wspólnie rozwiązywaliśmy już zagadki Starego Przedmieścia i Starego Miasta, przyszedł czas na gdański "towar eksportowy" - Główne Miasto, potocznie, acz nieprawidłowo zwane "starówką".

W tej wieży starszy... Zaczniemy spacer w Zespole Przedbramia, w którym dowiemy się, skąd pochodzą ludzkie jęki, niekiedy z niego dobiegające. Usłyszymy o ofiarach straszliwych tortur, którym przed wiekami byli poddawani ludzie. Czy tylko przed wiekami? Tu właśnie, w gotyckich murach dawnego więzienia warto się będzie zadumać nad poniżającym sposobem karania ludzi.

Mijając dostojną Zbrojownią zastanowimy się co wspólnego ma Gdańsk z Lwowem, poznamy jedną z kamienic na ul. Piwnej, a zbliżając się do resztek średniowiecznego muru okalającego miasto od północy, poznamy legendę o Annie i Jakubie. Przy okazji porozmawiamy o problemie żebractwa. Nasz spacer zakończymy przy Złotej Kamienicy i dowiemy się co jej fasada może mieć wspólnego ze sztormem.

Dorośli mieszkańcy Gdańska nie zawsze mają czas na poznawanie jego tajemnic. Dzieci, które uczestniczą w projekcie Gdańskie Miniatury, mogą swoim rodzicom pomóc. Pierwszym krokiem niech będzie ich uczestnictwo w wędrówkach organizowanych przez Gdańsk 2016 i iBedeker. Zapraszamy.

Tytuł: Gdańskie Miniatury - Główne Miasto
Lokalizacja: Zespół Przedbramia, Targ Węglowy, Gdańsk
Godzina rozpoczęcia: 10:00
Data: 2012-01-26
Godzina zakończenia: 13:30

Komunikat Gdańsk 2016:

Zapraszamy do udziału w wyjątkowej grze miejskiej Gdańskie Miniatury połączonej ze zwiedzaniem Głównego Miasta z przewodnikiem!

TERMIN: 26 stycznia 2012 r. (czwartek). Godziny: 10.00 (I kategoria wiekowa), 12.00 (II kategoria wiekowa)

KATEGORIE WIEKOWE:

I kategoria: II – VI klasy szkoły podstawowej, II kategoria: gimnazja i szkoły ponadgimnazjalne

MIEJSCE SPOTKANIA: pomiędzy Złotą Bramą a Wieżą Więzienną (okolice Targu Węglowego)

CZAS TRWANIA: Około 1,5 h

MAKSYMALNA ILOŚĆ OSÓB W GRUPIE: 50 - 60

KOSZT: Bezpłatne

Po Głównym Mieście oprowadzi Was profesjonalna przewodniczka Ewa Czerwińska, która w ciekawy sposób, z zabawami, wprowadzi uczestników i uczestniczki w świat gdańskich zabytków i legend. Jest to niezwykła okazja, by zapoznać się z historią nadmotławskiego grodu.

Dodatkową atrakcją dla uczestników spaceru jest obecność podczas wyprawy dziennikarki portalu ibedeker.pl Ewy Kowalskiej. Z wydarzenia powstanie relacja, fotoreportaż oraz film. Wystąpią w nim uczniowie i uczennice Państwa szkoły/ośrodka kultury/grupy nieformalnej.

W związku z obecnością mediów podczas spaceru informujemy, że wzięcie udziału w zabawie jest traktowane jako wyrażenie zgody na publikację wizerunku Państwa kadry pedagogicznej, opiekunów i podopiecznych.

Relacja z poprzednich spacerów:

Stare Przedmieście

Stare Miasto

Nauczyciele otrzymają od organizatorów pełną informację o Gdańskich Miniaturach oraz o grach miejskich organizowanych przez Gdańsk 2016 i portal iBedeker.

Prosimy o potwierdzenie udziału do dnia 22 stycznia (niedziela) z podaniem nazwy szkoły/placówki kultury/grupy nieformalnej i ilości uczestników, wybranej godziny oraz telefonu komórkowego i nazwisk osób, które 26 stycznia będą towarzyszyć grupie dzieci i młodzieży, na adres e-mail anna.urbanczyk@gdansk2016.eu.

Organizatorzy informują, że zapewniają przewodnictwo po Głównym Mieście. Nie zwalnia to Państwa z obowiązku zapewnienia osobom nieletnim opieki zgodnej z obowiązującymi przepisami prawa.
Organizatorzy zastrzegają, że w przypadku dużej ilości zgłoszeń na wybraną godzinę, będą w konsultacji z grupą zapraszać Państwa na inną porę.
Potwierdzenia zostaną przesłane drogą e-mailową do 24 stycznia.

Kiedy wrzeszczańskie drogi stawały się ulicami szybko urbanizującego się przedmieścia i otrzymywały nazwy, nazwano ją imieniem Johanna Labesa, postaci bardzo zasłużonej i powszechnie szanowanej w Gdańsku, a obecnie niemal całkowicie zapomnianej, którą opisałem szerzej w artykule poświęconym gdańskiej Sobótce, wraz z wyliczeniem zasług Labesa dla Gdańska i Wrzeszcza.

Ulica Johanna Labesa

Jako się rzekło, oryginalny przebieg ul. Johanna Labesa łączył Górną Strzyżę z Nowymi Szkotami, obejmował zatem drogę od dzisiejszego skrzyżowania ulicy Słowackiego i Alei Grunwaldzkiej, aż do dzisiejszego Placu Komorowskiego. Pierwszy wyłom w ciągłości ulicy poczyniono w 1870 r., kiedy to okolicę przecięła na dwie części linia kolei Hinterpommersche Bahn. Tory biegły początkowo na poziomie gruntu, dzieliły więc mniej stanowczo niż później, kiedy, jeszcze przed wybuchem I wojny światowej, rozpoczęto budowę nasypu kolejowego. Całość podzielonej przez torowisko ulicy nadal jednak zachowała swoją dotychczasową nazwę. Równolegle z dzieleniem ulicy przez tory kolejowe pojawił się przy niej najważniejszy dla tej części Wrzeszcza zakład przemysłowy, jakim był uruchomiony w 1873 r. browar należący do spółki Danziger Actien Bierbrauerei. Browar, którego adres brzmiał Labesweg 6/7, stał się na długo przedsiębiorstwem kształtującym gospodarcze życie okolicy, a z czasem spowodował nawet modyfikację przebiegu ulicy Labesa.

Ulica stanowiła przez dłuższy czas północną granicę miejskiej zabudowy Wrzeszcza, za którą rozciągały się tzw. Pola Strzyży, nazywane też Wielkim Placem Musztry, wykorzystywane przez pruskie, a z czasem niemieckie wojsko jako tereny ćwiczebne dla żołnierzy gdańskiego garnizonu. Tuż przed pierwszą wojną światową, w południowo-zachodnim narożniku tego rozległego terenu zlokalizowano pierwsze urządzenia służące uprawianiu nowej sztuki, jaką było lotnictwo. U zbiegu ulicy Labesa z torami wzniesiono hangar dla księcia Fryderyka Zygmunta Hohenzollerna, oficera wrzeszczańskich huzarów i pasjonata lotnictwa. Tak właśnie, od hangaru, szumnie nazwanego "Stacją lotniczą księcia Fryderyka Zygmunta Pruskiego" (Fliegerstation des Prinzen Friedrich Sigismund von Preussen), zaczęła sie – początkowo wojskowa – historia lotniska we Wrzeszczu, które istnieć miało aż do połowy lat 70. XX wieku. W celu zapewnienia komunikacji pomiędzy terenami placu musztry a Górnym Wrzeszczem zbudowano około roku 1914 wiadukt nad torami z wjazdem tuż za cmentarzem katolickim przy zachodnim końcu Labesweg, którego następcą jest wiadukt istniejący obecnie, prowadzący od skrzyżowania Grunwaldzkiej ze Słowackiego ku ulicy Kościuszki. Nowa droga, zaraz po przekroczeniu torów kolejowych zakręcała ku zabudowaniom "stacji lotniczej" i łączyła się z ulicą Labesa.

Na tym jednak nie skończyło się dzielenie ulicy na części. W 1923 r. uruchomiono nowe lotnisko, tym razem całkowicie cywilne, którego zabudowania umiejscowiono nieco dalej na północ, w rejonie kolejnego wiaduktu nad torami, dzisiaj noszącego imię braci Zygmunta i Józefa Lewoniewskich, pionierów polskiego lotnictwa. Około 1926 r. górnowrzeszczańską część ulicy Labesa włączono do nowopowstałej Ringstrasse (dzisiejszej Kościuszki), a zwolnione w ten sposób numery przeniesiono na osiedle po drugiej stronie torów, które powstało parę lat wcześniej jako inwestycja gminy miejskiej i w całości miało początkowo adres Labesweg 5.

Jakby dotychczasowego zamieszania w sprawie zachodniego końca ulicy Labesa było mało, w 1928 r. spółka Danziger Bierbrauerei dokupiła część terenu dawnego lotniska po jej północnej stronie, czyniąc w ten sposób część ulicy wewnętrzną drogą browaru. Na tej części w 1937 r. wzniesiono nowy budynek dyrekcji, umiejscowiony na środku dawnej ulicy. Konsekwencją tego faktu były dalsze zmiany w układzie numeracji. Browar miał odtąd adres Kleinhammerweg (dzisiaj Kilińskiego) 1-5, dawny adres Labesweg 6/7 zniknął zupełnie, a kolejny odcięty od całości odcinek ulicy otrzymał nową nazwę – Am Kleinhammerteich (dosł. Nad Stawem Kuźniczek – obecnie tylko Nad Stawem). Pozostałej części ulicy Labesa nie przenumerowano, ale najniższy numer jaki można zobaczyć przy obecnej ul. Lelewela to 8.

Ulica Joachima Lelewela

Powojenna nazwa ulicy upamiętnia Joachima Lelewela, polskiego historyka i polityka I połowy XIX w., który używał spolszczonej formy nazwiska, oryginalnie brzmiącego Lölhöffel von Löwensprung. Co ciekawe przedstawicielkę tej samej rodziny, panią Gertrud Waechter, z domu Lölhöffel von Löwensprung odnaleźć można w spisach mieszkańców z lat trzydziestych, jako właścicielkę domu przy pobliskiej ulicy Dekerta, wówczas Heilsbergerweg 6,

Dzisiejsza ul. Lelewela to po prostu jedna z dolnowrzeszczańskich ulic, ani szczególnie piękna, ani zaopatrzona w atrakcje turystyczne, poza, rzecz jasna, domem rodzinnym noblisty Güntera Grassa (i powieściowego dobosza Oskara), dzięki któremu o Gdańsku, Wrzeszczu i ulicy Labesa przeczytał cały cywilizowany świat. Najbardziej zachodnia część ulicy to dziś zjazd ku galerii handlowej i rondo tuż obok niej. Kolejny odcięty tuż przed wojną fragment to osiedle uroczych domków, nazywanych "indiańską wioską", które w najbliższym czasie może przestać istnieć. Co będzie z dawnym browarem, stawem, który dał nową nazwę fragmentowi dawnej Labesweg, i w ogóle jak potoczą się dalsze – dostatecznie już skomplikowane topograficzne losy tego miejsca – to pokaże czas.

Autor: Aleksander Masłowski

Budynki po obu stronach skrzyżowania z dawną Hertastrasse, dzisiejszą Konrada Wallenroda, noszące numery 7 i 8, były początkowo własnością Adolfa Witta, organmistrza, znanego między innymi z przebudowy organów w Kaplicy św. Anny. Z czasem właścicielem kamienicy pod numerem 8 i sąsiedniej pod numerem 9 stał się Feliks Grzenkowski, prowadzący sklep kolonialny i delikatesy. Tamże (pod ósemką) mieściła się pralnia o dumnej nazwie "Berlińska" – własność pani Luise Palochowski. Najciekawszą jednak postacią związaną z domem przy Wajdeloty 8 jest z pewnością Otto Herdemertens. Rodzina Herdemertensów wprowadziła się na Marienstrasse około roku 1904. Początkowo mieszkali pod numerem 24, z czasem jej część przeniosła się pod numer 8. Tam właśnie mieszkał w latach 20. Otto Herdemertens, zwany mistrzem gdańskiej akwareli.
Urodził się w 1891 r. we Wrzeszczu, a sztuki malarskiej uczył się w gdańskiej Kunst- und Gewerbeschule. Malował chętnie miejskie pejzaże, ale równie często morskie wybrzeże, portretując plaże i życie rybaków znad Zatoki Gdańskiej i Mierzei Kurońskiej. Bardzo częstym motywem jego twórczości, zarówno z czasów gdańskich, jak i później, po opuszczeniu Miasta tuż przed końcem wojny, były gdańskiej zaułki i charakterystyczne obiekty architektoniczne. Zmarł w 1960 r. w Hamburgu. Jego prace były nie tak dawno obiektem wystawy w Domu Uphagena. Załączony obrazek pochodzi ze strony Muzeum Historycznego Miasta Gdańska.

Po przeciwnej stronie ulicy, pod numerem 22a, oprócz przedsiębiorstwa Danziger Hozindustrie G.m.b.H., mieściły się siedziby dwóch interesujących firm. Pierwszą były biuro techniczne i warsztaty naprawcze gdańskich zakładów Siemensa, których centrala znajdowała się w Poznaniu, a gdański oddział zajmował się instalacjami niskiego i wysokiego napięcia.

Drugą była firma Motor-Sport braci Adalberta i Hansa Franzkowskich – generalny przedstawiciel motocyklowego potentata – amerykańskiej firmy Harley-Davidson. Tuż obok, pod numerem 22 znajdowała się restauracja Zur Marienhütte, a innym nawiązaniem do miana ulicy była nazwa sklepu chemicznego Mariendrogerie pod numerem 28.

Pod numerem 24, tam gdzie teraz znajduje się pizzeria Ósemka, znajdował się przez długie lata sklep mięsny rzeźnika o uroczym jak na jego profesję nazwisku Lagodni. Tuż obok, w kamienicy o numerze 25 mieszkał przez pewien czas Erich Volmar, historyk sztuki i architekt, ostatni konserwator zabytków Gdańska przed rokiem 1945. Urodzony w Gdańsku w 1887 r. studiował w Monachium i na Politechnice Gdańskiej, funkcję konserwatora objął w 1939 r. Wspólnie z profesorem Willim Drostem zainicjował i przeprowadził ogromną akcję dokumentacji gdańskich zabytków, a następnie, w obliczu zbliżającego się frontu, ich ewakuacji, dzięki czemu znaczna ich część ocalała. W Mieście pozostał do końca, oglądając koszmar Wielkanocy 1945 r., a kiedy stało się to możliwe, podjął współpracę z polskimi władzami konserwatorskimi, polegającą na zwożeniu do Gdańska ewakuowanych i ukrytych uprzednio dzieł sztuki i elementów wyposażenia gdańskich zabytków. W ten sposób wróciły, początkowo do składnic konserwatorskich, a następnie na swoje miejsce takie obiekty jak Piękna Madonna, Fontanna Neptuna, czy wspaniały wystrój Czerwonej Sali w Ratuszu Głównego Miasta. Mimo tych małych sukcesów nie wierzył w możliwość odbudowy rodzinnego Miasta, któremu poświęcił wiele lat życia zawodowego. Wyjechał z Gdańska w 1946 r. i przez pewien czas pracował jako konserwator zabytków w Berlinie, a następnie w Würzburgu, gdzie zmarł w 1975 r.

Miejscem wyjątkowo urokliwym jest okrągły plac u skrzyżowania ulicy Wajdeloty z ulicą Aldony, ze starym, częściowo zniszczonym przez burzę kasztanowcem. Obecnie pozbawiony nazwy, przed wojną nazywany był Marienplatz. Domy stojące wokół niego zaliczano, podobnie jak dzisiaj, do Marienstrasse.

W kamienicy pod numerem 4, tam gdzie obecnie zielenieje sklep z ziołami była kiedyś piekarnia. Należała najpierw do Friedricha Wichmanna, a później, w latach 30. i aż do końca wojny do Brunona Wilmsa. Sąsiedni dom, numer 5 był przed wojną własnością pani Olimpii Daniłow i Piotra Daniłowa, dawnego pułkownika armii carskiej. Oboje byli przedstawicielami około dwutysięcznej rosyjskiej mniejszości w Gdańsku, składającej się głównie z dawnej rosyjskiej inteligencji, środowisk urzędniczych, wojskowych i ziemiańskich, którzy opuścili ojczyznę, uchodząc przed bolszewickim terrorem. W II połowie lat 30. w kamienicy umieszczono także ośrodek pomocy społecznej NSDAP – wygodne (ale i sprawne) narzędzie pozyskiwania dla nazistów głosów biedniejącego społeczeństwa.

Z przymrużeniem oka można stwierdzić, że dawny Marienplatz był również w pewnym sensie mikrokolonią ukraińską. Jeśli weźmiemy pod uwagę, że składająca się ze studentów Politechniki Gdańskiej ukraińska mniejszość w Mieście liczyła około 100 osób, to 3% tej mniejszości mieszkało właśnie przy Marienplatz. Byli to studenci Oleksander Zgorlakiewycz, członek korporacji studenckiej Czernomorje (pod nr 2), oraz jego koledzy Mykoła Jarymowycz (nr 3) i Wołodymir Koczerkiewycz (nr 27). Sąsiadami tego ostatniego byli w latach 30. Maria i Kazimierz Wiłkomirscy, rodzeństwo słynnej Wandy Wiłkomirskiej, którzy przebywali w Gdańsku, gdzie pracowali jako nauczyciele muzyki i animatorzy polskiego życia muzycznego. Kazimierz pełnił w latach 1934-1939 stanowisko dyrektora konserwatorium Polskiej Macierzy Szkolnej w Gdańsku, w którym Maria uczyła muzyki.

Właścicielem kamienicy przy placu oznaczonej numerem 26 był Anastazy Wika-Czarnowski, dyrektor polskiego urzędu pocztowego nr 3 nad Martwą Wisłą, zwanego "Pocztą Zamorską". Wśród lokatorów tego domu, znajdujemy w 1924 r. praktykanta pocztowego nazwiskiem Alfons Flisykowski. To późniejszy naczelnik Polskiego Urzędu Pocztowego nr 2 (na Dworcu Głównym) i obrońca Poczty Polskiej w 1939 r., po śmierci Konrada Guderskiego dowodzący obroną. Mimo, że udało mu się uciec z oblężonego budynku poczty tuż przed jej kapitulacją, został schwytany, a następnie rozstrzelany na Zaspie.

Jak widać z powyższej opowieści, ulica Wajdeloty jest nie tylko urodziwa, ale była w swojej z górą stuletniej historii miejscem zamieszkania wielu ciekawych ludzi. To jedna z nielicznych ulic, które mają własne stowarzyszenie. "Wspólnota Lokalna Wrzeszcz Wajdeloty" jest inicjatywą, która stawia sobie liczne zadania społeczne i kulturalne, a promuje swoją ulicę, urządzając m.in. "Święto Ulicy Wajdeloty". Nasz iBedekerowy spacer po Dolnym Wrzeszczu został również zarejestrowany w aktualnościach prezentowanych na stronie stowarzyszenia.

Autor: Aleksander Masłowski

Ulica Wajdeloty cz. I