Dziedziniec kościoła. Przeraźliwy ziąb pcha mnie do wnętrza świątyni. Dłoń niemal przymarza do klamki, ale potężne drzwi nie ustępują. Czy Wielkie Organy nie chcą odkryć przede mną swoich tajemnic?

Nadchodzi Andrzej Szadejko - koordynator projektu odbudowy organów. Drzwiami od ul. św. Trójcy wchodzimy do środka, a już po chwili spoglądam na wnętrze kościoła z poziomu lektorium. Dotykam elementów, które ponad trzysta lat temu tworzyły unikatowy na skalę europejską instrument. Przestaję odczuwać chłód, a żarliwa gawęda muzyka-erudyty ogrzewa wnętrze świątyni...

Wielkie Organy - unikat na skalę światową

Organy w kościele św. Trójcy stanowią ewenement na skalę światową. Wybudowany na początku XVII wieku instrument został umieszczony w gnieździe na przedniej ścianie kościoła. Dochodziło się do niego przez lektorium - szeroki balkon, służący chórom i instrumentalistom. Akustyka tego miejsca jest fenomenalna, a oryginalne ustawienie instrumentu powoduje optymalne warunki koncertowe - muzyka dociera do słuchacza od przodu, dzięki czemu można ją lepiej chłonąć.

W zaprojektowanych przez siedemnastowiecznych budowniczych kościołach, rozchodzący się po wnętrzu głos nabiera mocy - tak były budowane wszystkie gotyckie kościoły w Gdańsku. Po zniszczeniach wojennych, kiedy stropy zostały odbudowane przy zastosowaniu żelbetu, pierwotny zamysł stracił swoje walory. Kościół św. Trójcy miał szczęście - jego sklepienie nie zostało uszkodzone, dzięki czemu świątynia nadal cieszy się doskonałą akustyką.

Do dnia dzisiejszego zachowało się 66 procent historycznego materiału, stanowiącego żywą encyklopedię technik stosowanych w rzemiośle artystycznym przełomu XVII i XVIII wieku.

Przedwojenna dokumentacja fotograficzna pozwoli na odtworzenie manierystycznego prospektu organowego z 1618 r.

Stare Przedmieście a Oliwa

Odbudowa unikalnych organów jest wielką szansą dla Starego Przedmieścia, oderwanego po wojnie od Głównego Miasta przez wybudowanie trasy szybkiego ruchu, bezwzględnie rozcinającej miasto. Muzyka organowa płynąca z kościoła św. Trójcy będzie atrakcją nie tyko dla lokalnych melomanów, ale także dla rzesz turystów, dzisiaj tak chętnie odwiedzających katedrę w Oliwie. Oliwskie organy nie uległy zniszczeniom wojennym i zachowały swój oryginalny kształt, dzięki czemu ich renoma jest niezagrożona, ale instrument odbudowywany na Starym Przedmieściu w niczym nie będzie im ustępował. Stworzony na nowo przy użyciu dawnych technik i zgodnych z historią instrumentu materiałów, zapewni dźwięk absolutnie doskonały. Kantaty Bacha zabrzmią tu tak, jak wymarzył to sobie kompozytor, nie wspominając o gdańskich mistrzach muzyki...

Edukacja w kościele

Klasztor Zakonu OO. Franciszkanów oraz Stowarzyszenie "Dziedziniec", które wspomaga odbudowę organów, planują wykorzystanie instrumentu dla celów liturgicznych i koncertowych, ale także badawczych i edukacyjnych. Dzięki doskonałej  komunikacji z lektorium, możliwe będzie realizowanie na nim kameralnych lekcji historii muzyki dawnej i organowej, przez wieki stanowiącej bardzo ważny element życia kulturalnego Gdańska. Zanim w XIX wieku  miasto podupadło, w siedemnastu gdańskich kościołach było zamontowanych 25 organów, co świadczyło o ogromnym prestiżu grodu nad Motławą.
W 2013 r., kiedy uruchomiona zostanie pierwsza część piszczałkowego instrumentu, z kościoła św. Trójcy ponownie popłynie muzyka organowa...

Patroni Wielkich Organów

Odtworzenie instrumentu wymaga ogromnych nakładów finansowych, przekraczających milion Euro. Do dzisiaj zebranych zostało 15 procent potrzebnych funduszy, ale powodzenie przedsięwzięcia zależy w głównej mierze od darczyńców. Mecenasem może zostać każdy, zależnie od zasobności portfela, fundując najmniejsze piszczałki  za kwotę 200 PLN, labialne średniej wielkości - 1000 PLN, językowe - 2 500 PLN, największe labialne - 10 000 PLN lub prospektowe od 30 000 PLN.

Można się też przyczynić do odbudowy historycznych organów przekazując 1% należnego podatku na rzecz Stowarzyszenia Przyjaciół Kościoła św. Trójcy "Dziedziniec" - KRS: 0000276836, konto: 41 1240 5471 1111 0000 5366 3245

Więcej szczegółów dotyczących organów na stronie www.organy.gda.pl oraz na facebooku - Trójca Sztuki

Rozpoczęła się kampania informacyjna dotycząca projektu. Włączył się w nią Prezydent Miasta Gdańska Paweł Adamowicz, a o jej nowoczesny kształt dba Agencja Projekt PR. We wnętrzu kościoła już dzisiaj można obejrzeć niewielką wystawę, przybliżającą historię organów i sposób finansowania ich odbudowy.

Click here to view the embedded video.

Po niemal godzinnym spotkaniu z muzykiem, erudytą, pasjonatem historii sztuki i organizatorem odbudowy organów wiem na pewno, jaki zrobię sobie prezent na najbliższe urodziny. Wiem też, że słuchając opowieści Andrzeja Szadejko o organach można zapomnieć o mrozie, podstępnie ogarniającym cały organizm.

Fot. Henryk Jursz

Zapytałem o sprawę PKP. Otrzymałem odpowiedź od pani Agnieszki Czubali, naczelnika wydziału rozliczeń w Oddziale Gospodarowania Nieruchomościami PKP SA w Gdańsku. Brama nie jest ujęta w ewidencji środków trwałych PKP, ale znajduje się na terenie będącym w użytkowaniu wieczystym przez tę spółkę. Co ciekawe, wbrew temu co pisano w niektórych portalach ponad rok temu, obiekt jest objęty ochroną konserwatorską. W obowiązującym planie zagospodarowania przestrzennego - www.gdansk.pl - obszar bramy nie jest uwzględniony.

Co zamierza zrobić PKP? Otóż, jak mnie poinformowano spółka otrzymała już zgodę od Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków na rozbiórkę torów oraz zabezpieczenie na ten czas reliktów bramy. Ponieważ grunt, na którym ona stoi jest dla kolei majątkiem zbędnym, PKP będzie czynić starania przekazania działki wraz obiektem na rzecz Urzędu Miasta Gdańska.

Czy to naprawdę ciekawy obiekt? Bardzo! I warto go zachować. Gdy w XIX w. doprowadzano do miast linie kolejowe dworce budowano raczej poza murami twierdz. Były jednak wyjątki, m.in. Poznań, Toruń, Głogów, Gdańsk. W takich przypadkach, gdy tory musiały przechodzić przez fortyfikacje budowano bramy kolejowe. Przyjmowały one różne formy. Z wymienionych, nie istnieje już poznańskie rozwiązanie przecinające podobno bezpardonowo dzieła forteczne, a będące zamykaną żelaznymi drzwiami bramą służącą do celów wojskowych - www.poznan.wikia.com. Z rozwiązań będących przepustami w wałach chronionymi blokhazuem dziś istnieją jeszcze pozostałości w Gdańsku. Te w Głogowie już nie. Istnieje też brama w Toruniu, która była zamykanym przepustem w wałach - www.wikimapia.org, www.skyscrapercity.com. I w tym ostatnim przypadku nadal przejeżdżają nią pociągi! To co istnieje dziś z toruńskiej fortyfikacji kolejowej można oglądać z peronu stacji Toruń Miasto.

Odpowiedź wydaje się więc jasna. Jest to najprawdopodobniej jedyny tego typu zachowany obiekt w Polsce. Warto więc byłoby go zachować. Szerokość pomiędzy murami bramy pozwala nawet, gdyby była taka potrzeba, na poprowadzenie przez nią ulicy szerszej niż przez pobliską Bramę Nizinną, co niewątpliwie przyczyniłoby się do zmniejszenia tempa jej degradacji. Jak będzie? Zobaczymy.

Oprócz linków zawartych w tekście korzystałem ze znakomitej pracy Mariusza Wojciechowskiego „Historia fortyfikacji w XIX wieku. Twierdza około połowy XIX wieku” - www.mars.slupsk.pl.

Autor: Henryk Jursz

Gdański blog Henryka Jursza

[Pokaż jako pokaz slajdów]

Książę Wilhelm trafił do Gdańska z związku z objęciem dowództwa 1 Regimentu Brygady Przybocznej Huzarów. Na wieść o nominacji ruszyły poszukiwania odpowiedniej rezydencji dla następcy tronu. Wybór padł na położoną nieopodal koszar willę przy ówczesnej Hauptstrasse 98 (dziś al. Grunwaldzka 114).

Wynajęto ją od porucznika w stanie spoczynku Gustawa von Dippe zamieszkałego w Quedlinburgu (Saksonia-Anhalt), stąd spotykana niekiedy na starych pocztówkach nazwa „Villa Dippe”. Dwuletni okres służby księcia Wilhelma w Gdańsku upłynął w grudniu 1913 r. i para książęca opuściła Gdańsk. Willa, podobnie jak większa część zabudowy przy Grunwaldzkiej nie przetrwała pożogi roku 1945. Obecnie miejsce jej zajmuje dziś hotel Szydłowski, konkretnie jego część bliższa poczty.

Tekst poniżej jest tłumaczeniem artykułu, jaki ukazał się w tygodniku „Die Woche” w maju 1912. Jego lektura, zwłaszcza na wstępie wywoła zapewne uśmiech czytelnika, ale artykuł ma swój urok i wprost skrzy się kolorami. Tym bardziej zatem zapraszam czytelników iBedekera do przestąpienia bramy wjazdowej…

Wrzeszcz, o którym do tej pory wiadomo było niewiele więcej ponad to, że jest największym przedmieściem stolicy prowincji zachodniopruskiej i siedzibą garnizonu brygady Huzarów Śmierci, jeszcze niedawno nie mógłby sobie wyśnić, że przez noc ziści się sen bajkowej Różyczki i przyszły cesarz Niemiec na okres dwu lat znajdzie tu swój dom. Prawdopodobnie również żaden przechodzień nie rzuciłby okiem na prosty dwupiętrowy budynek z cegły z niewielkim ogródkiem od frontu, który dyskretnie dołącza się do szeregu domów przy Hauptstrasse, gdyby nie dwaj huzarzy z karabinami w ręku, którzy z powagą pełnią wartę obok ich budek strażniczych oskrzydlających wjazd. Dodatkowo jeszcze powiewający na dachu sztandar obwieszcza, że tu mieszka dziedzic tronu pruskiego.

Jeśli zewnętrzny wygląd jest bezpretensjonalny, to w przeciwieństwie do tego wnętrze willi przedstawia szczęśliwe połączenie staropruskiej oszczędności i prostoty z nowoczesnym, artystycznym gustem mieszkaniowym. Również ze wszystkich pomieszczeń przemawia przedkładanie prostych form w ich dekoracyjnym wyposażeniu.

Z przeszklonego podjazdu, gość dociera do wysokiej, przestronnej sieni utrzymanej w stylu gdańskim. W niej wieje prawdziwe gdańskie powietrze. Materiał, formy i barwy brzmią wspólnym, potężnym akordem. Ciężkie bogato rzeźbione meble w ciemnych barwach, rzeźby z brązu, gruby czerwony dywan, stare rzeźbione skrzynie, kominek z rzeźbioną ozdobą oraz herbem Gdańska tudzież szereg oprawionych starych rycin Ridingera z motywami hippicznymi dają całemu pomieszczeniu charakter artystycznej spójności i dostojeństwa oraz komfortu. Po lewej stronie sieni obok garderoby znajduje się pomieszczenie adiutanta. Stara drogocenna szafa w stylu Empire podnosi przytulność tego pomieszczenia, z którym to łączy się salon położony w kierunku ulicy i pracownia księżniczki.

Jasność i radość życia przemawiają z urządzenia salonu, z koloru jego mebli, dywanu i tapet. Oraz to, że u "książąt" szlachetna Pani Muzyka tworzy bardzo ważny moment radości życia, co udowadnia piękny fortepian, futerał skrzypiec, kilka mandolin, bałałajka oraz olbrzymi gramofon, służący jednak bardziej dla rozrywki dzieci księcia. Zapełniony regał z nutami pozwala na to, aby przez dzieła naszych wielkich twórców w dziedzinie muzyki wyciągać wnioski o wysokim guście artystycznym księżniczki. Bogata ozdoba z kwiatów ożywia przestrzeń pokoju w najwyższym stopniu. Ze stołu pozdrawia nas duża, przez Fritscha wymodelowana rzeźba z brązu, która przedstawia następcę tronu na koniu w mundurze kirasjerów z Pasewalku. Wielki żyrandol w stylu Empire z błyskotliwymi kryształowymi wisiorami pochodzi z zamku Freienwalde, i podobnie jak istotne wyposażenie został przejęty z zasobów pałaców królewskich. Delikatne akwarele wiszą na ścianach, na stołach i etażerkach stoją liczne fotografie a podpisy uwiecznionych umieszczone poniżej świadczą o ich wysokiej randze. Także również stary cesarz Austrii, podpisał się "Franciszek Józef" pod swoim obrazem, który to między fotografiami zajął w salonie szczególne miejsce.

Marzenie zapachu i wiosny w błękicie, zieleni, bieli oraz jasnym brązie fińskiego naturalnie polerowanego forniru z drewna brzozowego cechują roboczy pokój księżnej. Wnętrze, przez swoją delikatność oraz smak artystyczny, udowadnia, że poświęcono tutaj dużo czasu na obserwacje i studia, które ów gust uformowały. Określenie "szkatułka” nie oddaje tego w pełni. Jasne obicia przedstawiają wonny wzór z motywem bzów. W delikatnych stonowanych cennych porcelanowych wazach uśmiechają się chryzantemy, zaś na panelach znajdują się liczne słynne obrazy zwierząt wykonane na kopenhaskiej porcelanie.

Fotele w delikatnym odcieniu gołębio - niebieskim zapraszają do tego, aby na nich spocząć. Małe śliczne biurko, pokryte licznymi fotografiami jest utrzymane w delikatnych formach i ukazuje równocześnie jasnobrązowy fornir z drewna brzozowego.

Stojący obok biurka parawan, usiany licznymi rodzinnymi fotografiami nadaje temu miejscu intymny charakter. Wiszące na ścianach widoki morskie łączą się i harmonizują z ogólna kolorystyką pokoju utrzymaną przeważnie w błękicie.

Regał zawiera wiele cennych książek historycznych. Od południa na parterze łączy się z nim tak zwany "salon indyjski", który wygląda jak małe muzeum. Ale dobry smak nadał porządek jego skarbom w złocie, srebrze, kamieniu, brązie, jedwabiu, hebanie, itp. co powoduje, że pokój nie traci na swojej przytulności. Czerwone adamaszkowe powleczenia pomiędzy brązowymi dębowymi pilastrami ścian oraz stiuki na suficie, bogato przyozdobione złotem nadają niezwykle malowniczy ton rozlicznym żywo barwnym kosztownościom, które książę przywiózł ze swojej podróży do Indii.

Prawdziwym skarbem jest czteroczęściowy składany parawan z czarnymi obramowaniami i szarymi panelami z jedwabnym wypełnieniem, ozdobionym japońskimi haftami z motywami krajobrazowymi, dar od cesarza Japonii. W kosztownej złotej i srebrnej kasecie, znajduje się pergamin umieszczony na jedwabiu obszytym złotymi frędzelkami, który to cesarskiemu synowi przekazały stowarzyszenia z Kalkuty. Inna artystyczna srebrna kapsuła mieści w sobie dyplom doktorski, który to wręczył księciu, jako swojemu gościowi Uniwersytet w Kalkucie. Stara i nowa broń, obrazy olejne, wyroby tekstylne i ceramiczne, małe porcelanowe figurki jak również żywe kompozycje roślinne chętnie wiodą wspomnienia ku słonecznej i romantycznej krainie Buddy. W tych figurkach wraca prawie zawsze postać fundatora religii indyjskiej. Zdjęcia w ciężkich złotych ramkach przedstawiają indyjskie znakomitości z własnym podpisem w charakterystycznym dla języka angielskiego stromym piśmie i wiele opowiadają o poznawaniu kraju, ludzi oraz rządów w Indiach.

Wysoka w ciemnym kolorze utrzymana, prosto nakreślona boazeria, z wbudowanymi szafami na książki oraz siedzeniami okrąża gabinet następcy tronu, pomieszczenie proste i poważne, któremu wygodna narożna sofa daje wyjątkową przytulność. Liczne fotografie, między innymi cesarza, listy, formularze telegramów, ołówki, kartki i papiery pokrywające biurko świadczą o szeroko prowadzonej korespondencji.

Dyktafon udowadnia, że następca tronu posługuje się tym nowym sposobem dyktowania listu. Na kominku z piaskowca z jego artystycznym kowalskim wykończeniem wisi oryginalne dzieło Adolfa Clossa z motywem wojskowym z czasów, gdy w środowisku żołnierskim królował harcap. Kiedy książę podnosi oczy znad biurka widzi przed sobą przy kominku pełny życia marmurowy posąg swojego najstarszego syna który wyszedł spod artystycznej ręki Pagelsa. Widok przez szklane drzwi regałów bibliotecznych pokazuje, że następca tronu śledzi z zainteresowaniem nowości wydawnicze współczesnej literatury. Zasadniczo jednak grube tomy świadczą o jego studiach historycznych i wojenno-historycznych. Sądząc po gazetach wydaje się też, że lektura rubryk sportowych wzbudza u księcia szczególne zainteresowanie.

Z gabinetu, przez mały ogród zimowy urządzony w przeszklonej werandzie, dociera się do obszernej jadalni. Tu panuje podobna atmosfera jak w sieni. Potężne meble w stylu gdańskiego baroku harmonizują z ciemną boazerią na ścianach, ze starożytnymi mosiężnymi obiciami oraz lampami.

Bogato rzeźbiony kredens ozdobiony scenami z narodzin Chrystusa pochodzi z zamku Stolzenfels w Koblencji. Oszklone wahadłowe drzwi prowadzą na wielki taras, wyposażony w meble z trzciny, z którego schody prowadzą do parku. Obok jadalni znajduje się małe pomieszczenie, w którym znajduje się winda służąca do transportu potraw z położonej w piwnicy kuchni. Nieopodal, za korytarzem, znajduje się jeszcze niewielki służbowy pokój z umieszczoną tu centralą telefoniczną. Pokój ten posiada dodatkowe, osobne wejście. O ile pomieszczenia na parterze służą celom mieszkaniowym i towarzyskim, to na piętrze ulokowano prywatne apartamenty. Z górnego korytarza, w którym stoi piękna rzeźbiona barokowa szafa pochodząca z miejskiego zamku w Poczdamie, wykorzystywana przez następcę tronu jako szafa na płaszcze, idąc na prawo dociera się do wspólnej sypialni której okna wychodzą na park.

Książęca sypialnia, jasne pomieszczenie utrzymane jest w zwiewnym stylu angielskim, zaś tapety pokazują nam radosny, kolorowy motyw różany. Obok znajduje się garderoba księżniczki - symfonia różu i kości słoniowej. Przebieralnia księcia położona jest po przeciwnej stronie sypialni i ozdobiona jest angielskimi tapetami z surowego włókna w kolorze brązu hawańskiego które ożywiają rozmaite, stworzone prawdziwie artystyczną ręką, wizerunki koni. Elegancki i nowoczesny pokój wyposażony jest w meble z wikliny. Przedni front pierwszego piętra mieści pokoje książąt i ich wychowawczyń, proste, jasne, przestronne pokoje z nowoczesnymi tapetami, szerokimi fryzami i sufitami pomalowanymi na biało. Po prawej stronie wspólnego pokoju zabaw znajduje się pokój księcia Huberta, który przypadnie również dla Fryderyka, najmłodszego, niedawno co urodzonego księcia. Po lewej przylega doń pokój angielskiej guwernantki, przełożonej pokoju dziecinnego, dalej znajduje się wspólna sypialnia starszych synów, książąt Wilhelma i Ludwika Ferdynanda. Pokoje książąt są ozdobione są licznymi obrazami artystycznymi, odpowiadającymi dziecięcej fantazji. Na poddaszu są urządzone garderoby oraz pokoje dla służby. W piwnicy znajduje się przestronna kuchnia wyłożona niebieskimi i białymi kafelkami, elektryczny ekspres do przyrządzania kawy, komora dla sreber stołowych, a także jadalnia dla personelu. Skromność, a mimo to gustowna prostota domu książęcego we Wrzeszczu, odzwierciedla we wszystkich pomieszczeniach prosty i serdeczny sposób bycia pary książęcej, która szturmem zdobyła sobie sympatię całego społeczeństwa.

S. Lewinson

Tłumaczenie: Grzegorz Fey i Irena Becker

Flieger Denkmal - Forum Dawny Gdańsk

Początek XX to okres burzliwego rozwoju techniki lotniczej, w ciągu zaledwie dekady od pierwszego lotu konstrukcji braci Wright samoloty udowodniły swoją przydatność nie tylko jako środek komunikacji, ale rychło wzbudziły zainteresowanie wojska. Względnie niski koszt produkcji i utrzymania w porównaniu ze sterowcem oraz duża mobilność w stosunku do balonu, czyniło samolot znakomitym zwiadowcą. Niemiecka marynarka także podjęła badania nad wyborem samolotu do własnych potrzeb. Przede wszystkim chodziło o to, by był on w stanie wystartować i wylądować z powierzchni morza. Pierwszą spośród lotniczych stacji badawczych marynarki zlokalizowano niedaleko Pucka w ówczesnych Prusach Zachodnich. Na wyposażeniu stacji lotniczej trafiły wodnosamoloty Albatros WMZ wyprodukowane przez Albatroswerke G.m.B.H. w Johannistal koło Berlina.

Skrót w nazwie konstrukcji oznaczał po prostu: Wasser-Militär- Zweidecker, czyli dwupłatowy wodnosamolot wojskowy. W celach propagandowych jedna z maszyn zakupiona została z funduszy zebranych przez zachodniopruski oddział Deutscher-Luftflotten-Verein i za zgodą cesarza otrzymała nazwę Westpreussen. Uroczysty chrzest samolotu odbył się w niedzielę, 15 grudnia 1912 r. w obecności samego nadprezydenta prowincji Ernsta Ludwiga von Jagowa. Samolot napędzał silnik o mocy 100 KM, jego rozpiętość skrzydeł wynosiła 21 metrów, długość 13 metrów zaś wysokość 5 metrów. Spośród innych puckich maszyn wyróżniał się napisem na dolnym płacie i herbem Prus Zachodnich na sterach kierunku.

Puck samolot Westpreussen A - zbiory własne G. Fey

Niestety służba Prus Zachodnich we flocie lotniczej marynarki nie potrwała zbyt długo. W wietrzne przedpołudnie 7 lutego 1913 r. za sterami hydroplanu zasiadł Kapitänleuntnant (kapitan) Walter Jenetzky zaś drugie miejsce zajął mechanik Oberbootsmannsmaat (starszy bosmanmat) Ernst Dieckmann. Krótko przed godziną 10 maszyna wzbiła się w powietrze. Podczas lotu, którego celem był Słupsk, samolot ubezpieczał samochód pod dowództwem porucznika Hartmanna. Już nad Wejherowem pilot zasygnalizował, że z uwagi na porywisty wiatr nie jest w stanie kontynuować lotu do Słupska, gdyż grozi to uszkodzeniem płatowca. Podjął także brzemienną w skutki decyzję, aby nie wracać do Pucka, ale kontynuować lot w kierunku Gdańska. Krótko przed południem samolot wylądował na placu ćwiczeń we Wrzeszczu. Niespodziewane lądowanie samolotu wzbudziło naturalne zainteresowanie ćwiczących oddziałów, zwłaszcza oficerów miejscowej brygady huzarów. Kapitan Jenetzky uległ prośbom i zabrał na krótki przelot nad placem jednego z nich. Po godzinie pierwszej Prusy Zachodnie wystartowały do lotu do Pucka. Niestety trwał on zaledwie kilka minut i z uwagi na brak paliwa zakończył się awaryjnym lądowaniem koło Brzeźna. W celu zdobycia paliwa kapitan Jenetzky udał się do Stoczni Cesarskiej. Przed godziną 15-tej powrócił z benzyną, samolot zatankowano i o 15:45 wystartował. Maszyna obrała kurs północny i w rejonie Jelitowa znalazła się nad wodami Zatoki Gdańskiej. Nieliczni spacerowicze których nie odstraszył porywisty wiatr ujrzeli z sopockiego mola nadlatujący od południa samolot. Widać było jak pilot walczy z porywami wiatru. Maszyna minęła molo, jednak wkrótce potem świadkowie wydarzenia ujrzeli, jak odrywa się część górnego płata prawego skrzydła, a samolot wali się na skrzydło i z wysokości 150 metrów spada do morza.

Jako pierwszy na ratunek ruszył łodzi rybak z ówczesnego Adlershorst (dziś Orłowo, dzielnica Gdyni), którego łódź przypadkiem znalazła się w pobliżu miejsca zdarzenia, w jego ślady ruszyli także rybacy sopoccy, niestety jedyne co odnaleźli po załodze to rękawica, filcowy but i czapka. Wieść o tragedii szybko obiegła okolicę. Niezwłocznie powiadomione zostały: stacja lotnicza w Pucku, Stocznia Cesarska, Hafenbauamt (urząd budowy portu) oraz Lotsenamt (kapitanat portu). W ramienia kapitanatu na ratunek, wraz z gronem pilotów, wyruszył na pokładzie barkasa Habicht komandor Wunderlich który zawezwał dodatkowo pilotówkę Dove. W akcji ratowniczej udział wzięły ponadto: należący do Hafenbau Inspektion (inspekcji budowy portu) parowiec Geheimrat Mau i stoczniowa motorówka D 14, niestety żadnej z tych jednostek także nie udało się odnaleźć ciał załogi samolotu.

Żadna z jednostek nie była też na siłach, aby wydobyć z wody szczątki samolotu. W końcu zapadła decyzja, aby pilotówka Dove odholowała wrak do odległego o 6 mil Nowego Portu.

Pocztówka ze zbiorów Izabeli Sitz-Abramowicz

O godzinie 19-tej parowiec wszedł do portu. Na miejsce, gdzie wrak Prus Zachodnich miał oczekiwać na wydobycie, wybrano fragment kanał portowego na wysokości browaru Richarda Fischera w Nowym Porcie. Do akcji wydobycia szczątków przystąpiono następnego dnia wykorzystując do tego dźwig pływający Stoczni Cesarskiej. O godzinie 12:30 szczątki samolotu wyłoniły się z wody. Asystujący przy operacji naczelny lekarz stoczni doktor Bose na próżno czekał na to, aby stwierdzić zgon członków załogi hydroplanu. We wraku ich nie znaleziono, bezskuteczne okazały się też poszukiwania dna kanału podjęte przez nurków. Podobny efekt przyniosło także późniejsze przeszukanie dna w rejonie katastrofy. Akcję poszukiwawczą ofiar katastrofy oficjalnie zakończono 11 lutego, zaś dwa dni później wrak samolotu spoczął w magazynach lotniczych stoczni cesarskiej na wyspie Ostrów.

Pomnik ofiar katastrofy lotniczej

Już w dzień po katastrofie miejscowy oddział Luftflottenverein wysunął pomysł upamiętnienia ofiar katastrofy w formie pomnika, jednak na jego realizację trzeba było poczekać aż półtora roku. Uroczystość odsłonięcia pomnika odbyła się w południe 28 czerwca 1914 r., czyli tego samego dnia w którym w odległym Sarajewie z rąk zamachowca zginął austriacki arcyksiążę Franciszek Ferdynand.

A grono przybyłych gości było liczne: począwszy od burmistrza Sopotu Maxa Woldmanna i przewodniczącego rady miasta doktora Salomona, poprzez adiutanta następcy tronu majora Eklera, radcę von Liebermanna reprezentującego nadprezydenta prowincji, prezydenta rejencji gdańskiej Lothara Foerstera, dowódcę Brygady Przybocznej Huzarów Eberharda Grafa von Schmettowa, naddyrektora Stoczni Cesarskiej kontradmirała Franza von Hollebena, majora von Grothe z komendantury garnizonu miejskiego, przewodniczącego prowincjonalnego Landtagu Heinricha Grafa von Keyserlingka, wejherowskiego landrata (starostę) Theodora Grafa von Baudissina, dowódcę stacji lotniczej w Pucku kapitana Kunze, tajnego radcę i profesora Johanna Schütte - przewodniczącego Westprussischen Vereins für Luftschifffahrt, skończywszy na majorze Wachsenie reprezentującym miejscowy oddział Luftflottenverein i wielu innych.

Uroczystość rozpoczęła się od odegrania chorału „Was Gott tut, das ist wohlgetan” (Co Bóg czyni – jest dobre) przez zespół 1. regimentu huzarów. Po nich głos zabrał pastor Bowien, który w swoim kazaniu uwypuklił wątek bohaterskiej śmierci jako przejawu niemieckiego męstwa oraz ofiary dla ojczyzny. Po przemowie zgromadzeni ujrzeli samolot, który zaczął stopniowo zniżać lot by w końcu zrzucić wieniec. W ten sposób piloci z grudziądzkiej stacji lotniczej oddali hołd ofiarom katastrofy. Po nim nadleciał jeszcze drugi samolot. Relacjonujący wydarzenie dziennikarz Danziger Zeitung zanotował nazwiska lotników: byli to porucznicy Hagen i Bering oraz Perschau i Müller. Po ich przelocie oczom zgromadzonych ukazała się umieszczona na głazie tablica z napisem:

 “Den Gedenken an Kapitänleutnant Jenetzky und Maschinistenmaat Dieckmann, verunglückt am 7 Februar 1913 mit Wasserflugzeug Westpreussen”

(Pamięci kapitana Jenetzkyego i starszego bosmanmata maszynisty Dieckmanna, którzy 7 lutego 1913r. zginęli w katastrofie hydroplanu „Westpreussen”)

Tablica tej treści przetrwała do roku 1945, kiedy to okazało się, że nie pasuje do nowych czasów. Pomnik przez kilka lat stał „bezpański”, by w końcu zyskać nowego, „słusznego” patrona. Ponieważ głaz z narzutowy z kotwicą skojarzył się nowym gospodarzom miasta raczej z morzem, toteż pomnik poświęcono marynarzom, a konkretnie:

„1939 – 1945. Marynarzowi polskiemu, który nie szczędził krwi, ani sił za Polskę Ludową silną na morzu, ZUWZ ONID”

5 X 1949 r. - zbiory G. Fey

Pod skrótem fundatora tablicy kryje się nieco zapomniana już organizacja kombatancka działająca krótko po wojnie – Związek Uczestników Walki Zbrojnej o Niepodległość i Demokrację. Nieco przydługą nazwę w ramach późniejszej akcji zjednoczeniowej ruchu kombatanckiego zapożyczono i nieco zmodyfikowano: „Uczestników Walki Zbrojnej” zastąpiono „Bojownikami” zaś politycznie podejrzaną „Niepodległość” zastąpiono bezpieczniejszym określeniem „Wolność” i ten sposób powstała nazwa wszystkim dobrze znanego ZBoWiD-u. Notabene „wojenna poetycka poetyczność” powojennej tablicy, jak określił ją profesor Jerzy Limon, nijak się nie miała do prawdy historycznej, bo kimże byli owi „ludowi” marynarze przed rokiem 1945?.

Nie dziwi zatem, że owa tablica nie miała prawa przetrwać procesu dekomunizacji u progu III RP. Nowa, trzecia już tablica nie zawierała już akcentów politycznych zaś po dawnej poetyczności zostało tylko wspomnienie. Napis na nowej tablicy brzmi:

„Marynarzom polskim, którzy nie szczędzili krwi ani sił w walce o Polskę silną na morzu”

Pozostaje wierzyć, że kiedyś nadejdzie dzień, w którym „ograbieni” niegdyś lotnicy morscy, odzyskają swój pomnik. Mam cichą nadzieję, że po lekturze tego skromnego artykułu dwoje spośród nich już go odzyskało. A dziś pozostaje tylko polecić Czytelnikom iBedekera wycieczkę do Sopotu i spacer po Parku Północnym.

Autor: Grzegorz Fey

Źródła:

1. „Adressbuch 1915/16 des Ostseebad Zoppot und der Ortschaften Adlershorst mit Hochredlau, Klein Katz ,Koliebken. 17 Jahrgang. Abgeschlossen ende April 1915”
2. „Danziger Zeitung” nr 65 z dnia 8 lutego 1913 r.
3. „Danziger Zeitung” nr 66 z dnia 8 lutego 1913 r.
4. „Danziger Zeitung” nr 67 z dnia 9 lutego 1913 r.
5. „Danziger Zeitung” nr 70 z dnia 11 lutego 1913 r.
6. „Danziger Zeitung” nr 73 z dnia 13 lutego 1913 r.
7. „Danziger Zeitung” nr 76 z dnia 14 lutego 1913 r.
8. „Danziger Zeitung” nr 79 z dnia 16 lutego 1913 r.
9. „Danziger Zeitung” nr 298 z dnia 29 czerwca 1914 r.
10. Forum Dawny Gdańsk - www.forum.dawnygdansk.pl
11. Sperski Marek “Sopockie Pomniki”[w:] “Jantarowe Szlaki” 2001 nr 5

Powstała w 1818 roku. Pierwotnie była szkołą prywatną założoną i prowadzoną przez pannę Sinell. Mieściła się w kamienicy przy Jopengasse, dzisiejszej Piwnej, pod numerem 52. W 1821 r. stała się miejską szkołą publiczną. Szczegóły programu nauczania w początkowym okresie działania placówki są trudne do ustalenia, jednakże sam fakt utworzenia pierwszej w Mieście publicznej żeńskiej szkoły o profilu podstawowo-średnim, był znaczącym przełomem w historii gdańskiej edukacji. Wiadomo, że nauka trwała siedem lat, a w II połowie XIX wieku szkoła miała około trzysta uczennic.

W latach 1838-1848 kierownictwo szkoły sprawował Frierdich Höpfner, zasłużony działacz edukacyjny, uprzedni dyrektor Szkoły św. Piotra i Akademii Handlowej. W roku 1880 odnajdujemy pod adresem szkoły przy Jopengasse panny Louise i Wilhelmine Höpfner, obie nauczycielki, w których domyślać możemy się córek dyrektora. Jak widać zamiłowanie do nauczycielstwa bywa dziedziczne. Za zapoznawanie uczennic z tajemnicami fizyki i przyrody był odpowiedzialny od czasów dyrektora Höpfnera Theodor Bail, luminarz gdańskiej nauki, wieloletni prezes Towarzystwa Przyrodniczego inicjator utworzenia Muzeum Prowincjonalnego w Gdańsku.

W okresie dyrektury innego zasłużonego pracownika edukacji Stephana Neumanna, który objął posadę szefa szkoły w 1876 r. i sprawował ją aż do śmierci w roku 1908, liczba uczennic wzrosła do pięciuset. W szkole funkcjonowało w tym czasie siedemnaście klas a w założonym przy niej w 1879 r. trzyletnim seminarium nauczycielskim uczyło się około czterdziestu młodych pań. Nauczaniem zajmowało się piętnastu nauczycieli i czternaście nauczycielek, w tym kaznodzieja protestancki, rabin i katechetka katolicka. Wówczas to, w związku z nieprzystawaniem dotychczasowej siedziby do wzrastający potrzeb szkoły pojawił się pomysł budowy nowego, specjalnie zaprojektowanego gmachu.

Nowy budynek szkoły

W miejscu, gdzie stanąć miał nowy budynek szkolny, znajdowały się w XIX w. dwa zajazdy, pamiętające wiek XVIII. Pierwszy z nich nosił nazwę Domu Rosyjskiego. Nazwa ta przypominała, że korzystali z niego chętnie rosyjscy kupcy przybywający w interesach do Miasta, których można było poznać między innymi po tym, że w odróżnieniu od swoich partnerów z zachodu, wszelkich transakcji dokonywali przy pomocy gotówki. W połowie XIX wieku w Domu Rosyjskim organizowano bale, koncerty, aukcje, a przejściowo służył także gdańskiej gminie staroluterańskiej. Na podwórzu Domu Rosyjskiego znajdowała się tzw. Sala Apolla (Apollosaal) – przybytek zbudowany przez niejakiego Lenowskiego, a wzorowany na lokalach o tej samej nazwie w innych miastach, gdzie służyły rozrywce wyższych sfer, najczęściej wytwornym balom i rautom. Jednak gdańska sala, jak oględnie pisał w 1843 r. W. Zernecke, "elegancji Sal Apolla w Wiedniu, Hamburgu etc. narazie nie osiągnęła". Zamiast balów organizowano w niej pokazy woltyżerskie.

Drugi z zajazdów nosił nazwę "Pod Trzema Murzynami" (Zu den Drei Mohren) i w końcu XIX wieku uchodził już za elegancki hotel. Był także miejscem hucznych balów i miejscem do którego zapraszano ważne persony goszczące w Gdańsku. Jednym z takich gości był w roku 1800 Jerome Bonaparte, brat Napoleona, naonczas jeszcze tylko konsula Republiki Francuskiej. Ze względu na sławę brata fetowano go w Mieście, w którym zatrzymał się przejazdem w drodze z Petersburga do Paryża. W trakcie pobytu wziął udział w balu urządzonym przez miejskie elity w hotelu Pod Trzema Murzynami, w trakcie którego z zapałem oddawał się pląsom, zwłaszcza szkockim tańcom. Innym znanym gościem był tu sam Fryderyk Chopin, który odwiedził Gdańsk w 1827 r. Hotel funkcjonował z powodzeniem aż do początku XX wieku, kiedy to nie wytrzymał konkurecji z nowo otwartymi hotelami w bezpośrednim sąsiedztwie nowego dworca głównego.

Budowa nowej siedziby dla szkoły rozpoczęła się w 1881 r. i początkowo objęła jedynie działkę dawnego Domu Rosyjskiego. W ten sposób powstała starsza część dzisiejszego obiektu, położona bliżej Kościoła św. Trójcy. Pierwotne założenie składało się z budynku frontowego z salami lekcyjnymi, pomieszczeniami do przechowywania pomocy dydaktycznych i laboratorium fizycznym, oraz drugiego, mniejszego budynku na zapleczu, w którym umieszczono dodatkowe pomieszczenia wykładowe aulę i salę gimnastyczną. Oba budynki spięto łącznikiem w formie kolumnady, umożliwiającym przejście z jednego do drugiego suchą stopą nawet przy brzydkiej pogodzie. Całość utrzymana była w stylu nawiązującym do tzw. gdańskiego renesansu.

W grudniu 1883 roku, podczas uroczystego otwierania nowego budynku szkoły, nadano jej także imię Viktorii, angielskiej księżniczki, najstarszej córki królowej Wiktorii i księcia Alberta, w chwili otwarcia szkoły żony następcy tronu i późniejszego "90-dniowego cesarza" Fryderyka III Hohenzollerna. Patronkę szkoły uwidoczniono na jednym z trzech medalionów umieszczonych nad głównym wejściem do budynku. Na pozostałych dwóch znalazły się herb Gdańska i data otwarcia nowego budynku.

W 1905 roku, po zamknięciu hotelu Pod Trzema Murzynami, miejskie władze wykupiły jego działkę i dołączyły ją do kompleksu szkolnego w celu jego rozbudowy. Wiązało się to także z rozszerzonym z sześciu do dziesięciu lat programem nauczania z możliwością zakończenia edukacji maturą, który funkcjonował już od kilku lat, skutkując wielkim zainteresowaniem i zwiększeniem liczby uczennic. Budynek został powiększony z górą dwukrotnie, przy czym nową część zaprojektowano tak, że na pierwszy rzut oka jest nie do odróżnienia od powstałego dwadzieścia lat wcześniej pierwotnego założenia. U północnego skraju fasady frontowej wzniesiono zgodnie z panującą wówczas modą wystającą nieco ponad dach głównego gmachu wieżę.

Zła sława budynku

Najbardziej znanym i przynoszącym bardzo złą sławę budynkowi szkoły epizodem były wydarzenia pierwszych dni września 1939 r., kiedy to jej pomieszczenia zostały wykorzystane przez nazistów jako przejściowy obóz dla wyłapywanych w Mieście Polaków, nielicznych pozostałych w Gdańsku Żydów i jeszcze mniej licznych gdańskich opozycjonistów. Czytelnika chcącego się zapoznać ze szczegółowymi opisami bandyckiego zachowania chwilowych zwycięzców względem ich ofiar zgromadzonych w Viktoriaschule, odsyłam do bogatej literatury dotyczącej początku II wojny światowej w Gdańsku z dziełem "Gdańsk 1939" na czele.

W służbie edukacji

Budynek Viktoriaschule wyszedł z II wojny światowej z nieznacznymi uszkodzeniami, co było nie małym osiągnięciem, biorąc pod uwagę niemalże całkowite zniszczenie zabudowy Przedmieścia. Dzisiaj, jako siedziba Wydziału Biologii UG i Międzyuczelnianego Wydziału Biotechnologii UG-GUM, służy nadal edukacji, chociaż na poziomie znacznie bardziej zaawansowanym niż wówczas, kiedy mieściła się w nim szkoła dla dziewcząt.

Autor: Aleksander Masłowski

W Messehalle gościły też zawody sportowe i parasportowe. Najczęściej miały postać zmagań bokserskich i zapaśniczych, dla których montowano na środku hali ring na drewnianym podwyższeniu. Zawody te cieszyły się wielką popularnością, pozwalały bowiem widzom obejrzeć nie tylko miejscowych sportowców, ale i gości z zagranicy, w tym reprezentacje krajów takich jak Polska, Niemcy, Węgry czy Jugosławia, a nawet zawodników czarnoskórych – wschodzące gwiazdy światowego sportu. Reminiscencją zainteresowania boksem w okresie Wolnego Miasta, a nawet związanych z tym brutalnym sportem politycznych problemów, są na przykład sceny starć na ringu ukazane w serialu TVP "Gdańsk '39", które działyby się zapewne właśnie w hali przy Wałowej. Pokazom zapaśniczym, którym bliżej było do XIX-wiecznych popisów siłaczy z podkręconymi wąsami i w pasiastych trykotach, niż do współczesnego sportu, towarzyszył nieodmiennie kojarzący się z tą stylistyką marsz "Wejście gladiatorów", odtwarzany z głośników przy prezentacji zawodników. Kiedy mocarze brali się za bary wśród dopingu publiczności, ta ostatnia udzielała swoim ulubieńcom rad, z których zanotowano jedną, będącą przy okazji świadectwem odmienności języka gdańskiego od niemczyzny. Rada ta brzmiała "Oskar, schmiet im up de Matt!" - czyli "Oskar, walnij nim o matę!".

Z założenia apolityczna i mająca służyć spotkaniom różnych ludzi z różnych stron świata hala, zgodnie z nurtem zmieniających się czasów, stać miała się wkrótce, bo już w połowie lat 30., a wiec zaledwie po dziesięciu latach istnienia, areną podziałów i politycznych wrzasków. Imprez przemysłowych było coraz mniej, nad światem wisiał bowiem od pewnego czasu wielki kryzys, organizowano nadal zawody sportowe, koncerty i okazjonalne jarmarki. Coraz częściej jednak pod beczkowatym sklepieniem budowli pojawiały się tłumy zwolenników tej czy innej opcji politycznej, z czasem coraz bardziej agresywne, coraz bardziej nietolerancyjne względem nie tylko wszystkiego czemu miała służyć hala, ale wszystkiemu co było inne. Mowa rzecz jasna o wyznawcach obłąkanego austriackiego malarza, który postanowił przekonać najpierw Niemcy, a później cały świat, że to ludzie mówiący po niemiecku są "über alles".

Oczywiście w hali odbywały się nie tylko zgromadzenia nazistowskie. Zdarzało się, że była sceną patriotycznych demonstracji gdańskich Polaków, jak to miało miejsce przed wyborami w 1935 r., kiedy Messehalle została oficjalnie przeznaczona do organizacji spotkań przedwyborczych. W hali wiecowały również inne związki, stronnictwa i partie, przynajmniej dopóki nie zostały zdelegalizowane.

Kiedy 1 września 1939 r. wybuchła wojna, a w pobliżu broniła się zaciekle Polska Poczta, hala miała zagrać jeszcze jedną, drobną rolę w inauguracji wielkiej światowej katastrofy. Składano w niej bowiem ciała członków organizacji paramilitarnych i policjantów, którzy stracili życie atakując pocztę. Znając propagandowe metody nazistów, przypuszczać można, że umieszczenie zabitych w dużej hali służyć miało ich pokazywaniu masom ludności. Nie słychać jednak w przekazach historycznych o tego typu publicznej prezentacji.

Wydarzenia roku 1945, kiedy to płonęły i waliły się solidne, murowane budynki w całym Gdańsku, pozostawiły drewnianą halę targów i jej najbliższe sąsiedztwo w stanie nietkniętym. Halę przeznaczono na cele warsztatowo-garażowe. O jej dawnym przeznaczeniu świadczyła przez krótki czas po zakończeniu wojny nazwa ulicy Targowej, dawnej An der Messehalle, bezimiennego dziś zaułka wiodącego na podwórze kompleksu niegdysiejszej Kasy Chorych.

Kasa Chorych przy Wałowej i ceglany ekspresjonizm

Hala jest dzisiaj zaniedbanym, częściowo zdewastowanym obiektem, o którym mało kto słyszał, mało kto zwraca na nią uwagę będąc w okolicy, tym mniejszą, że słabo widać ją z ulicy. Ludzie biorą ją za część zabudowań stoczniowych. Wewnątrz nadal mieszczą się warsztaty. Jakby tego było mało, pojawiły się ostatnio informacje o zamiarze jej zburzenia. Dużo się ostatnio w Gdańsku burzy, codziennie niemalże znika z miejskiej przestrzeni coś, co nie ma może wielkiej wartości artystycznej, architektonicznej, czy historycznej, stanowi jednak wartość samą w sobie już to przez swój wiek, już to przez przynależność do coraz rzadszej w Mieście tzw. autentycznej miejskiej tkanki historycznej. Trudno jest, choć może należałoby, wznosić lament nad burzonymi domami, na przedmieściach, zwłaszcza takimi, których uroda, znaczenie i stan techniczny wykluczają raczej czyjekolwiek realne zainteresowanie ich ocaleniem. Jednak w przypadku obiektu takiego jak gdańska hala wystawowa, pierwszego z wielkich obiektów użyteczności publicznej wzniesionego w okresie międzywojennym, a ponadto budowli ciekawej pod względem technicznym, trzeba stanowczo zaprotestować przeciwko pomysłom jej unicestwienia. Gdyby cegły i belki mogły przemówić to właśnie te, z których zbudowano halę mogłyby opowiedzieć o wielu ciekawych, ważnych, a nawet bardzo ważnych momentach, które działy się w przestrzeni którą tworzą.

Hala jest zabytkiem techniki, architektury i historii, który nie jest jednak wpisany do rejestru zabytków. Skoro hala targowa w Gdyni, młodsza o 10 lat i stalowa jest zabytkiem z wszystkimi tego faktu konsekwencjami, to dlaczego odmawiać podobnej ochrony gdańskiej hali targów, starszej i drewnianej, mającej ponadto nieporównanie bogatszą historię? Obiekty tego typu, z racji swojej swoistości i wyjątkowości na tle zarówno normalnej zabudowy miejskiej, jak i podobnych, ale wyłączenie przemysłowych konstrukcji hal fabrycznych, powinny być zachowane, a w przypadku hali przy Wałowej mogłyby się nawet okazać wielce użyteczne w przyszłości, kiedy w pobliżu powstanie Młode Miasto. "Młode" nie oznacza wszak "pozbawione zabytków". A cóż jest bardziej odpowiednie w charakterze zabytku Młodego Miasta od hali o nazwie "Technika", miejsca przemysłowych targów i ożywionego życia społecznego? Może tylko dźwig, który miał przypominać o stoczniowych tradycjach okolicy, ale już jej nie przypomni. Obiekt, po odpowiedniej rewitalizacji mógłby wrócić do swoich niegdysiejszych funkcji. W końcu jego zarządcą była przed II wojną światową firma o nazwie "Danziger Internationale Messe A.G.", co oznacza dokładnie to samo co... Międzynarodowe Targi Gdańskie SA.

Autor: Aleksander Masłowski

Gdańska hala targów cz. I

Przełom XIX i XX wieku przyniósł Gdańskowi ważną decyzję, która miała zaważyć na jego rozwoju i kształcie urbanistycznym. Decyzją tą była zgoda władz wojskowych na niwelację starych, pamiętających XVII wiek ziemnych fortyfikacji wewnętrznego pasa umocnień. Do ich likwidowania przystąpiono w ostatnich latach XIX w., by w początkach wieku XX rozpocząć zagospodarowywanie nowych, bardzo atrakcyjnych dla ciasnego miasta, terenów. Prace niwelacyjne rozpoczęto od zachodniego ciągu wałów, uzyskując w ten sposób miejsce dla zabudowy ulic dzisiejszego głównego ciągu komunikacyjnego (Wały Piastowskie – Okopowa). W następnej kolejności rozpoczęto zasypywanie fos i równanie z ziemią bastionów frontu północnego wzdłuż ulicy Wałowej. Zagospodarowanie pozyskanych terenów było wielkim przedsięwzięciem, realizowanym etapami aż do okresu międzywojennego.

W przypadku terenów pofortecznych na północ od Miasta, poza częścią przewidzianą dla przemysłu, większość obszaru uzyskanego w wyniku niwelacji ciągu bastionów św. Jakuba, Lis, Ryś i Motława, zatrzymało dla siebie wojsko. W odróżnieniu od terenów, które przeznaczono pod zabudowę miejską, nowe tereny wojskowe zagospodarowywane były nader powściągliwie. W ciągu dwudziestu lat ich użytkowania armia zdążyła na nich umiejscowić stajnie, będące częścią kompleksu koszar artyleryjskich na południe od Wałowej, oraz Urząd Umundurowania (Korps-Bekleidungsamt), umieszczony bliżej skrzyżowania z Łagiewnikami. W ramach nadawania nowego kształtu urbanistycznego okolicy, planowano utworzenie drugiej, równoległej do Wałowej ulicy, biegnącej wzdłuż dawnych węgłów bastionów. Planu tego nigdy w pełni nie zrealizowano, chociaż ulica ta pojawia się na większości planów Gdańska z okresu przed 1945 r. pod nazwą Jakobswall, czyli "Wał św. Jakuba". W praktyce istniała jedynie jej zachodnia część, dalej zanikając wśród placów składowych, na których z czasem zlokalizowano miejską gazownię. Częściowo zajęta była też przez bocznicę kolejową tejże gazowni. Dzisiaj istnieje jedynie jej fragment, odbijający ku wschodowi od skrzyżowania Łagiewniki-Wały Piastowskie, a noszący nazwę ulicy Gazowniczej.

Zmiany po I wojnie światowej

Kiedy po I wojnie światowej dzielono mienie państwa niemieckiego w Gdańsku, większość terenu po dawnym Urzędzie Umundurowania przypadł Wolnemu Miastu. Jeden z budynków, położony najbliżej biblioteki miejskiej, przyznano Polsce. Decyzją komisarza RP Henryka Strassburgera, przekazany został polskim organizacjom patriotycznym i po przeprowadzeniu remontu otwarto w nim w 1924 r. ośrodek kulturalno-edukacyjny pod nazwą "Dom Polski". Kilka lat wcześniej, bo już na początku roku 1920 na pozostałej części terenu dawnego Urzędu, odbyły się pierwsze targi o zasięgu międzynarodowym, zorganizowane przez specjalnie w tym celu powołany kolejny urząd noszący nazwę "Messeamt".

Po uporaniu się z bezpośrednimi skutkami I wojny światowej w sferze gospodarczej, nastał dla Wolnego Miasta okres dobrej koniunktury i kilka lat prawdziwej prosperity dla gdańskiego biznesu. Tradycje niegdysiejszej otwartości Gdańska na świat jako miasta portowego i wielokulturowego, do dzisiaj mocno mitologizowane, znalazły wówczas wyraz m.in. w haśle "Gdańsk miastem kongresów", lansowanym konsekwentnie w latach 20. i znajdującym praktyczną realizację w organizacji w Mieście przeróżnych spotkań najrozmaitszych gremiów. W dziedzinie gospodarki podobnym celom służyć miała organizacja międzynarodowych targów, które cieszyły się sporą, aczkolwiek nieco lokalną popularnością.

Według relacji z 1924 r. w gdańskich targach jesiennych (zorganizowanych w październiku) wzięło udział około dziewięciuset firm z dwudziestu krajów, a odwiedziło targi od pięćdziesięciu do sześćdziesięciu tysięcy ludzi. Sporą część wystawców stanowiły przedsiębiorstwa polskie. Podkreślano, że miarą zadowolenia firm z udziału w gdańskiej imprezie był fakt, że większość miejsc na mających się odbyć w lutym 1925 r. targów wiosennych, została zarezerwowana tuż po zakończeniu imprezy jesiennej.

Powodzenie idei targów w ogóle, a gdańskich imprez w szczególności spowodowało, że po kilku latach organizowania imprez wystawienniczych w zabudowaniach byłego Urzędu Umundurowania, podjęto decyzję o budowie obiektu, który bardziej odpowiadałby potrzebom i ambicjom organizatorów. Tak narodził się pomysł budowy w Gdańsku hali wystawowej.

Gdańska hala wystawowa

Messehalle – bo tak brzmi niemieckie określenie tego typu obiektów, można przetłumaczyć jako "hala targowa", ale jako że ta nazwa jest już w Gdańsku zajęta, przyjmijmy dla interesującego nas obiektu nazwę "hala targów" bądź "hala wystaw". Gdańska hala wystaw powstała przy ulicy Wałowej, w miejscu już od pewnego czasu "terenem targowym" (Messe-Gelände), w oparciu o projekt wykonany przez radcę budowlanego Schrödera, który przedłożył plany budowli stosownym władzom w kwietniu 1925 r. Projekt został zatwierdzony i szybko przystąpiono do budowy.

Konstrukcja budowli, wykonana z drewna, przyrównywana była do rzymskich bazylik. Podobnie jak w nich, i tutaj zastosowano system trzech naw, z których główna miała szerokość ponad 30 metrów. Całość założenia oparto na planie prostokąta o wymiarach 74 na 46 metrów. Dach utworzyły eliptycznie wygięte drewniane belki spięte również drewnianymi dźwigarami, umieszczone co około sześć metrów. Na wierzchu, jako podstawę pokrycia dachu, umieszczono co metr, prostopadle do żeber konstrukcji płatwy, na których przybite zostały deski. Całość pokryta została papą. Jako strop planowano przybicie desek od spodu płatew, jednak zrezygnowano z realizacji tego planu w celu uniknięcia dodatkowego obciążenia i by obniżyć koszty. Boczne nawy przykryto pulpitowymi dachami na drewnianych dźwigarach.

Wewnątrz hali zamontowano elektryczny dźwig, umieszczony na specjalnie wzmocnionej, dodatkowej konstrukcji. Jak wyliczyli konstruktorzy, na budowę dachów zużyto 185 metrów sześciennych drewna i prawie trzy tony stali na elementy łączące belki ze sobą i z murami zewnętrznymi. Wnętrze hali zapewniało w nawie głównej powierzchnię wystawienniczą o wielkości ponad dwóch tysięcy metrów kwadratowych, do tego dochodziły pomieszczenia w nawach bocznych. Od zachodu dobudowano murowaną przybudówkę o charakterze reprezentacyjnego wejścia. Oprócz tego hala miała kilka innych bram i wejść, dostatecznie dużych by móc przez nie przewieźć sporych rozmiarów eksponaty, a w razie pożaru zapewnić bezpieczną ewakuację ludziom. A tych, jak obliczono, mogła hala pomieścić około pięciu tysięcy.

Uroczyste oddanie do użytku hali wystaw, której nadano nazwę "Technika", miało miejsce we wrześniu 1925 r. przy okazji otwarcia IV Międzynarodowych Targów Gdańskich. Krótką uliczkę wzdłuż wschodniej ściany hali nazwano "An der Messehalle". Oficjalnym przeznaczeniem nowego obiektu była organizacja targów i wystaw urządzeń technicznych. w praktyce, poza regularnie odbywającymi się imprezami wystawienniczymi, wykorzystywana była na masowe imprezy z udziałem ludności Gdańska, takie jak koncerty, wiece, wydarzenia sportowe, itp. W latach 30. przy hali funkcjonowała także restauracja o nazwie "Zur Messehalle".

Hala była miejscem wielu imprez zarówno przemysłowych jak i o szerszym kontekście społecznym, ale nimi i dalszymi losami hali zajmiemy się w II części.

Autor: Aleksander Masłowski

Gdańska hala targów cz. II

Źródło: "Teatr i życie wytworne - Czasopismo ilustrowane" Nr 1, rok 1929.

Notarialnie stwierdzony nakład niniejszego numeru wynosi 10500 egzemplarzy.

Uruchomienie tego przedsiębiorstwa zostało dokonane w celu udostępnienia nabywania znakomitych tych wozów na terytorium Polski.
Zakłady "Hudson-Essex Motor Car Company, Detroit Michigan" są trzecią pod względem produkcji fabryka na świecie (pod względem wysokości liczebnej produkcji ustępują jedynie zakładom Forda i General Motors). Zakłady "Hudson-Essex" produkują dziennie 1000 wozów. Wielkim atutem firmy jest wyłączne prawo eksploatacji idealnego motoru 6-cylindrowego "Super-Six".

Zakłady "Hudson-Essex" wiele zawdzięczają długoletniej działalności prezesa przedsiębiorstwa, Roy D. Chaplina.
Zdobywszy rynek amerykański oraz rynki Europy Zachodniej, kierownictwo zakładów "Hudson-Essex" postanowiło wprowadzić swą markę do Polski i zorganizowało w tym celu na terenie Polskiej Unii Celnej wielką montownię, której otwarcie odbyło się w dn. 19 grudnia przy udziale Rządu Polskiego, Senatu Gdańskiego, Konsulatu Stanów Zjednoczonych  i t.d.

Niezwykle interesujący przebieg montażu samochodu został sfilmowany. Obraz będzie niedługo wyświetlany w Polsce.

Z archiwum Urszuli Duszeńko

Pomnik na Westerplatte ma już czterdzieści pięć lat. Jego gipsowy model w skali 1:100, powstał w pracowni Franciszka Duszeńko.

Z archiwum Urszuli Duszeńko

Monument skonstruowany jest z 236 granitowych bloków, o łącznej wadze 1150 ton, a materiał pochodzi z kamieniołomów w Strzegomiu i Borowie. Ma 25 metrów wysokości i powstał na kopcu liczącym 22,5 metra, usypanym z materiału uzyskanego w wyniku kompleksowej przebudowy Portu Gdańskiego, podczas której został poszerzony i pogłębiony kanał portowy oraz wyprofilowano Zakręt Pięciu Gwizdków, przy którym w sierpniu 1939 r. zacumował Schlezwig-Holstein.

Znakomita część prac ziemnych wokół pomnika, obejmujących obszar 24 ha, została wykonana w czynie społecznym przez pracowników ze 130 instytucji, natomiast autorami płaskorzeźb i napisów byli gdańscy rzeźbiarze. Funkcje inżyniera budowy pełnił Zdzisław Kwaśny.

Źródło: "Gdańsk i jego okolice" - Franciszek Mamuszka 

* Franciszek Mamuszka w przewodniku po Gdańsku podaje dwóch autorów: Adama Haupta i Franciszka Duszeńko

Urszula Duszeńko o życiu przy ul. Mariackiej

Serdecznie dziękuję Urszuli Duszeńko, żonie zmarłego rzeźbiarza, za udostępnienie archiwalnych zdjęć.

[Pokaż jako pokaz slajdów]

II wojna światowa potraktowała kaplicę łagodnie. Częściowemu zniszczeniu (ale nie spaleniu) uległ dach i fragmenty szczytów. Ogólnie doliczono się "zaledwie" 25-procentowych zniszczeń. Od kaplicy też zaczęto stopniowe i cały czas jeszcze nie zakończone przywracanie całego zespołu dawnego klasztoru franciszkańskiego do stanu używalności. Po 400 latach nieobecności znowu – choć w mniejszej niż za najlepszych lat ilości, pojawili się też na Przedmieściu franciszkanie. Kaplica św. Anny służyła jednak jeszcze protestantom (do lata 1945 r.) i to niemieckojęzycznym, aż do czasu, kiedy przepędzono ich z Gdańska.

Historia kaplicy św. Anny

Wprawdzie usytuowanie kaplicy powoduje, że znajduje się ona poza większością szklaków turystycznych, jednak wspaniała dekoracja jej zachodniego szczytu, doskonale współgrająca z potrójnym szczytem Kościoła św. Trójcy, przyciąga wzrok każdego wrażliwego na architektoniczne piękno obserwatora. Ta dekoracja zrywa w pewien sposób z tradycją surowości zewnętrznego wyglądu gdańskich kościołów. Mamy tu do czynienia z dziełem późnego gotyku, wspaniałą koronką sterczyn, łuków i tzw. "oślich grzbietów", blend i ażurów, przywodzących na myśl zdobnictwo "klasycznych" gotyckich katedr na zachodzie Europy. Szczyty zwieńczone są oryginalnymi żelaznymi krzyżami, pamiętającymi przełom XV i XVI wieku, a osłaniają strome dachy, które – kolejna rzadkość w Gdańsku – zachowały w znacznym stopniu oryginalne, średniowieczne elementy więźby. Ciekawym reliktem dawnych, magazynowych funkcji poddasza jest umieszczony po północnej stronie dachu kaplicy dźwig, pozwalający na transport ciężkich przedmiotów z dziedzińca wprost na poddasze. Oprócz dźwigowego żurawia z bloczkiem pod daszkiem facjatki wisi także niewielki dzwon z 1745 r., pochodzący z warsztatu Johanna Anthony'ego - jeden niewielu gdańskich dzwonów, które wiszą do dziś tam, gdzie je oryginalnie przed wiekami zawieszono. Niewielkie okienka, gęsto rozmieszczone w połaciach dachu, pozwalają się domyślać, że poddasze służyło okresowo jako spichlerz.

Wchodzimy do wnętrza kaplicy św. Anny

Do wnętrza kaplicy dostać można się na dwa sposoby. Pierwsza droga wiedzie przez dziedziniec pomiędzy galeriowym domem od strony ul. Św. Trójcy, druga przez drzwi w zachodnim skraju południowej nawy "dużego" kościoła. Wchodząc przez dziedziniec mijamy nieszczególnie pasujące do całości figury pary świętych, a przy okazji niedoszłych kochanków - św. Franciszka z Asyżu i św. Klary. Nie trudno zauważyć jak bardzo podniósł się grunt w tej okolicy – by dostać się na poziom posadzki kaplicy trzeba zejść po kilkunastu stopniach w dół. Kaplica miała kiedyś więcej wejść. Główne wiodło przez gotycki, zaślepiony łuk w centrum zachodniej fasady. Wejście to zostało zlikwidowane w trakcie przebudowy miejskich fortyfikacji w końcu XVI w., znalazło się bowiem tak blisko wału i bastionu o wdzięcznej nazwie "Kot", że uznano je za niefunkcjonalne. Miejsca pomiędzy ścianą kaplicy a wałem starczyło jednak na wybudowanie przyklejonej do fasady, śmiesznie płaskiej, barokowej kamieniczki, którą oglądać można jeszcze na XIX-wiecznych rycinach. Kaplica miała jeszcze piąte wejście - nieistniejące od dawna, zamurowane drzwi od strony południowej, prowadzące na teren przykościelnego cmentarza. W miejscu gdzie się znajdowały, tuż pod frontową belką chóru muzycznego, stoi obecnie we wnęce figura św. Antoniego.

Wszedłszy do wnętrza znajdujemy się w niewielkim, ale niezwykle harmonijnym pomieszczeniu ze wspaniałym gwiaździsto-sieciowym sklepieniem, unikalnym w Gdańsku. Dwa spośród pięciu części sklepienia były niegdyś pokryte freskową dekoracją malarską, która zamalowana została w XIX w. Wewnętrzna przestrzeń robi wrażenie jasnej i przestronnej nie tylko ze względu na niewielką ilość przedmiotów stanowiących wystrój kaplicy, ale także dzięki sporej ilości światła dostającej się przez pięć dużych okien umieszczonych w południowej ścianie. Niewielkie doświetlenie dają także – znacznie mniejsze – trzy okna w ścianie północnej.

Uwagę przyciągają organy, doskonale harmonizujące zarówno skalą, jak i wystrojem z tym wyjątkowym wnętrzem. Pochodzą z 1710 r. a wyszły spod ręki Andreasa Hildebrandta, organmistrza znanego m.in. z konstrukcji instrumentów dla kościołów św. Elżbiety, św. Barbary nieistniejącego Kościoła Zbawiciela na Zaroślaku, kaplicy Lazaretu, czy przebudowy organów Kościoła św. Jana (dzisiaj w Kościele Mariackim), zastępując poprzednie z roku 1650. Umieszczone są na muzycznym chórze z I poł. XVII w., niegdyś znacznie większym – wychodzącym galerią wzdłuż całej północnej ściany. Niestety po II wojnie światowej, być może w ramach "deluteranizacji" kaplicy, poddano galerię redukcji do dzisiejszej funkcji organowej empory. Śladem po odmiennym ukształtowaniu wnętrza jest do dziś asymetryczne umieszczenie prospektu organowego. Prospekt, wystający nieco przed linię galerii, ozdobiony jest spiralni kolumienkami, o niezwykłej dla gdańskiego baroku barwie kości słoniowej, roślinnymi, złoconymi ornamentami oraz zwieńczony trzema pokaźnych rozmiarów koronami. Centrum prospektu zdobi obraz ukazujący ulubiony biblijny motyw muzyczny - grającego na harfie króla Dawida, samotnie zasiadającego w ukazanym w perspektywie wnętrzu o wspaniałych sklepieniach wspartych na ciągach kolumn. We wnętrzu tym można się domyślać jerozolimskiej świątyni, a w sposobie jego ukazania upatruje się wzorów, jakie na gruncie gdańskim wprowadził Vredemann de Vries. Osiem z niegdysiejszych 21 obrazów ze scenami biblijnymi wkomponowanych w balustradę nie reprezentuje może najwyższego kunsztu malarskiego, warto jednak przyjrzeć się przynajmniej jednemu z nich. Ukazana na nim scena z biblijnej przypowieści o miłosiernym Samarytaninie jest wprawdzie ewidentnym plagiatem dzieła samego Rembrandta, ale za to w tle widnieje jedna z wcale nie tak licznych w gdańskiej sztuce panoram Miasta. Nie bardzo wiadomo czym podyktowana rozbiórka północnej części galerii doprowadziła do zaginięcia dwunastu obrazów kiedyś ją dekorujących. Jeden, przedstawiający "panny roztropne", znajduje się w posiadaniu kurii arcybiskupiej.

Ołtarz w kaplicy św. Anny

Skromny i iście protestancki jest ołtarz kaplicy. Powstał w połowie XVII w., a w miejscu, które zajmuje teraz kopia obrazu Matki Boskiej Ostrobramskiej, oryginalnie znajdowało się malowidło przedstawiające powrót syna marnotrawnego. Zamiana ta, podyktowana zapewne specyficznym stosunkiem nowych użytkowników kaplicy do przeszłości, nie skończyła się na szczęście całkowitym zniknięciem oryginalnego ołtarzowego obrazu, który oglądać można dziś nad bliższym ołtarza wejściem w ścianie północnej. Zdobiący dzisiaj ołtarz obraz ma swoją własną historię, kojarzącą się z losami Polaków z połowy XX w. Powstał przed II wojną światową na zamówienie polonusa z Ameryki w wileńskim warsztacie Malinowskich, nie doczekał się jednak odebrania przez zleceniodawcę. Przez czas jakiś znajdował się na witrynie sklepu Malinowskich w Wilnie, następnie był ukryty u wileńskich franciszkanów. Kiedy większość polskich mieszkańców musiała opuścić Wilno, wyjechał i obraz, przemycony przez nową sowiecko-polską granicę. Nie byłby może tak "polski" gdyby przy okazji jego barwnych losów i peregrynacji nie doszło do żenującego sporu o własność, o którym może lepiej zapomnieć.

Drugim obrazem ołtarza, umieszczonym w zwieńczeniu, jest biblijna scena czuwania Chrystusa (i smacznego snu apostołów) w Ogrodzie Oliwnym. Całość kompozycji uzupełniają skromne jak na barok ornamenty, trzy putta z atrybutami męki Chrystusa oraz dwie figury: dobrego pasterza z owieczką na ramionach i drugiej postaci o rysach na tyle miękkich, że w zależności od preferencji upatruje się w niej bądź św. Jana ewangelisty, bądź samej Matki Boskiej.

Od końca XVI w. do początków wieku XX ponad ołtarzem znajdował się gotycki krucyfiks, który zwykle oglądać można na południowej ścianie Kościoła św. Trójcy, a z którym wiążą się legendy o rzeczywiście niesamowitym spojrzeniu rzeźby Chrystusa.

W przeciwieństwie do większości gdańskich kościołów, stosunkowo ubogo przedstawia się obecność płyt nagrobnych w Kaplicy św. Anny. Jest ich zaledwie trzy. Być może spowodowane jest to dość długim funkcjonowaniem przypisanego kaplicy cmentarza, znajdującego się tuż przy jej południowym murze. Poza normalną funkcją spełniał on również rolę ossuarium, tam bowiem grzebane były ludzkie kości wydobywane podczas remontów posadzki w sąsiednim Kościele św. Trójcy.

Ambona

Jednym z najciekawszych, a z pewnością dość osobliwym językowo zabytkiem kaplicy jest barokowa ambona, wykonana w 1721 r. za sumę 430 złotych za czasów kaznodziei Waschetty. Współautorami kazalnicy byli cieśla Paul Karde z Frankfurtu n/Menem, rzeźbiarz Christoph Stein i malarz Friedrich Falkenberg. Ambona jest typowa w kształcie i ornamentyce dla okresu, w którym powstała. Osobliwością jednak są napisy, które ponownie ujrzały światło dzienne po niedawnej restauracji. Część z nich wykonano, co nie powinno dziwić w polskim kościele, po polsku, ale nie jest to typowe już choćby dlatego, że gdańska sztuka sakralna przyzwyczaiła nas raczej do napisów po niemiecku, bądź łacinie. Inskrypcje - cytaty z Biblii, ujęte w pięknej, archaicznej polszczyźnie, brzmią następująco:

Zakon przéz Moyżeſzá dány, á łaſká y prawdá przez Jezuſá Chryſtuſa ſtáłá się. Ian. w rozdź. I. v 17. (furtka ambony) gruntu innego nikt nie może założyć, oprócz tego ktory jeſt założony, ktory jeſt Iezus Chryſstus. I. Kor. (schody)
Wołay wſzystkim gárdłem á nie zawśćiągay: wynoś głos ſwoy jako trąbá, á opowiedz ludowi mojemu przeſtępſtwa ich, a domowi Iakubowemu grzechy ich. u Ezajáſza w rozdź. LVIII.v.I. (zaplecek)

Obecnie jest kaplica architektoniczną perełką, miejscem mało znanym, ale wartym odwiedzenia, tym bardziej, że właściwie zawsze jest otwarta. Wraz z przywracanym do dawnego piękna kompleksem kościelnym św. Trójcy stanowi jeden z najciekawszych zabytków Przedmieścia, które, jak mieliśmy to okazję sprawdzić nie tak dawno w praktyce - Spacer po Starym Przedmieściu, kryje wiele tajemnic i miejsc wartych odkrycia. Jako miejsce, gdzie przez wieki w niemieckojęzycznym Gdańsku słychać było język polski, warta jest kaplica szczególnej uwagi. Ale postaciami, które współtworzyły tę polską wyspę zajmiemy się w trzeciej części opowieści o Kaplicy św. Anny.

Autor: Aleksander Masłowski

Kopia obrazu Matki Boskiej Ostrobramskiej w kaplicy św. Anny